Հանրային գրադարաններն օգնում են մարդկանց հաղթահարել միայնությունը, ստեղծել սոցիալական կապեր, ձեռք բերել նոր հմտություններ և պահպանել բարեկեցությունը, ցույց է տվել Գլազգոյի համալսարանի գիտնականների և Սթեռլինգի խորհրդի գրադարանային ծառայության հետազոտությունը։ Հեղինակները եզրակացրել են, որ գրադարանների իրական ազդեցությունը հասարակության կյանքի վրա զգալիորեն ավելի լայն է, քան թույլ են տալիս գնահատել ավանդական ցուցանիշները՝ այցելուների և տրված գրքերի քանակը։
Evidencing the Social Value of Public Libraries նախագիծն ուսումնասիրել է հանրային գրադարանների սոցիալական արժեքը՝ Շոտլանդիայի Սթեռլինգ քաղաքի Սենթ Նինիանս գրադարանի օրինակով։ Հետազոտողները միավորել են վիճակագրական տվյալները դիտարկումների և գրադարանի այցելուների ու աշխատակիցների հետ վարած հարցազրույցների հետ։
Պարզվել է, որ գրադարանները դառնում են վստահելի հանրային տարածքներ, որտեղ մարդիկ կարող են շփվել, սովորել, ստանալ գործնական օգնություն և մասնակցել մշակութային կյանքին։ Այցելուները գրադարանը նկարագրել են որպես հյուրընկալ և մատչելի վայր, որն օգնում է նվազեցնել սոցիալական մեկուսացումը, ամրապնդել ինքնավստահությունը և պահպանել կապերը շրջապատողների հետ։
«Գրադարանների իրական արժեքը հնարավոր չէ չափել միայն թվերով», — ասել է հետազոտության ղեկավար, Գլազգոյի համալսարանի կրեատիվ արդյունաբերությունների և մշակութային քաղաքականության ավագ դասախոս Քեթրին Չեմփիոնը։ Նրա խոսքով՝ գրադարանները սոցիալական ենթակառուցվածքի կարևոր մաս են. այստեղ մարդիկ ստանում են տեղեկատվություն և աջակցություն, հարաբերություններ են հաստատում և զգում են կապն իրենց համայնքի հետ։
Ինչպես ցույց է տվել հետազոտությունը, առանձնահատուկ դեր ունեն գրադարանների աշխատակիցները։ Նրանց օգնությունը հաճախ արտահայտվում է փոքր, ոչ պաշտոնական փոխազդեցություններով՝ զրույցով, խորհրդով, աջակցությամբ կամ մարդկանց ուղղորդելով դեպի այլ ծառայություններ և միջոցառումներ։ Ընդ որում, հենց այսպիսի առօրյա աշխատանքն է հաճախ աննկատ մնում պաշտոնական վիճակագրության մեջ։
Սենթ Նինիանս գրադարանի գործունեության ծավալը լավ արտացոլում են 2024–2025 թվականների թվերը․ այն այցելել են ավելի քան 27 հազար անգամ, տրված գրքերի քանակը կազմել է գրեթե 33 հազար։ Բացի այդ, գրադարանը կազմակերպել է 440 միջոցառում, որոնց մասնակցել է ավելի քան 4,4 հազար մարդ։ Այցելուներին նաև տրամադրել են հասանելիություն թվային ռեսուրսներին և օգնել են կատարել առօրյա խնդիրներ համացանցում։
Հետազոտողներն առանձնացրել են չորս հիմնական ուղղություն, որոնցում գրադարանները ստեղծում են սոցիալական արժեք՝ սոցիալական կապեր, մշակութային հարստացում, տնտեսական աջակցություն, առողջություն և բարեկեցություն։ Այս ազդեցությունները սերտորեն կապված են միմյանց հետ։ Գրադարան կանոնավոր այցելելը, օրինակ, կարող է միաժամանակ մարդուն հնարավորություն տալ ծանոթանալ այլ մարդկանց հետ, յուրացնել նոր հմտություն, զգալ իրեն համայնքի մաս և պահպանել օրվա սովորական կարգը։
Նախագծի արդյունքներով՝ հետազոտողները մշակել են հատուկ Social Value Toolkit՝ գրադարանների համար գործնական գործիք, որը թույլ է տալիս գնահատել դրանց ազդեցությունը ոչ միայն քանակական ցուցանիշներով։ Այն միավորում է վիճակագրությունը, դիտարկումները, այցելուների և աշխատակիցների հետ հարցազրույցները, ինչպես նաև գրադարանային աշխատողների մասնագիտական գնահատականները։
Հետազոտության հեղինակները կարծում են, որ այս մոտեցումը թույլ կտա ղեկավարներին և իշխանության մարմիններին ավելի լավ ցույց տալ գրադարանների իրական ներդրումը հասարակության կյանքում։ Նրանք ընդգծում են, որ տնտեսական, մշակութային, սոցիալական ազդեցությունները և բարեկեցության վրա ազդեցությունը հազվադեպ են առանձին լինում. դրանք ձևավորվում են միաժամանակ՝ գրադարանների ամենօրյա օգտագործման և նրանց աշխատակիցների հետ մարդկանց փոխազդեցության շնորհիվ։
