Վերջին տարիներին «ԴԻԱԼՈԳ» կազմակերպության և Հայաստանի վետերանների միավորում՝ Ի. Խ. Բաղրամյանի անվան համագործակցության արդյունքները դարձել են հետխորհրդային տարածքում պատմական հիշողության պահպանման թեմայով հումանիտար համագործակցության կարևորագույն «կամուրջներից» մեկը։ «Մեծ հաղթանակ․ Հիշողության երթուղիներ» ֆորումի շրջանակում այս փոխգործակցությունը ստացավ որոշիչ նշանակություն․ գործընկեր կազմակերպությունները հանդես եկան ոչ միայն որպես մասնակիցներ, այլև որպես ընդհանուր պատմության խորքային իմաստների կրողներ։
«ԴԻԱԼՈԳ»-ի և հայկական վետերանների կազմակերպության գործունեությունն ու փոխգործակցությունը Մեծ հայրենական պատերազմի հիշողության պահպանման ոլորտում ունեն համակարգային և ստեղծարար բնույթ։ Պաշտոնական հաշվետվությունների փոխարեն նրանք շեշտը դնում են «կենդանի պատմության» վրա՝ արխիվային փաստաթղթերի որոնման, վետերանների աջակցության և հատկապես լայնածավալ հրատարակչական գործունեության միջոցով։ Մասնավորապես, «ԴԻԱԼՈԳ»-ը ակտիվորեն հակազդում է պատմական փաստերի խեղաթյուրման փորձերին՝ մոռացությունից վերադարձնելով հերոսների անունները և նրանց անձնական պատմությունները հասանելի դարձնելով լայն հանրությանը։ Կազմակերպության հրատարակությունները պարզապես գրքեր չեն, այլ վավերագրական վկայություններ ժողովուրդների միասնության մասին, որոնք այսօր հիմք են ծառայում նոր սերունդների դաստիարակության համար՝ ընդհանուր սխրանքի հանդեպ հարգանքի ոգով։
«Մեծ հաղթանակ․ Հիշողության երթուղիներ» ֆորումը, որը անցկացվել է Պետրոզավոդսկ քաղաքում 2026 թվականի ապրիլի 14–18-ը, դարձել է Ռուսաստանի ժողովուրդների միասնության տարվա կարևոր իրադարձություններից մեկը։ Քառօրյա այս մարաթոնը, որը միավորել էր Կարելիան, Հայաստանը և Ղրղզստանը, ցույց տվեց ժողովրդական դիվանագիտության ուժը պատմական ճշմարտության պահպանման գործում։
Կենդանի խոսք և գրքային հուշարձաններ․ կամուրջ սերունդների միջև
Ֆորումի հիմնական գաղափարական բովանդակությունը դարձավ Մեծ հայրենական պատերազմի հերոսներին նվիրված եզակի հրատարակությունների ներկայացումը։ Այս նախաձեռնության շրջանակում, «ԴԻԱԼՈԳ» կազմակերպության (Մոսկվա) աջակցությամբ, ներկայացվեց գրքերի շարք, որոնք դարձան ոչ թե պարզապես ցուցանմուշներ, այլ հիշողության փոխանցման կենդանի գործիքներ։
Այս հրատարակչական գործունեությունը իրականացվում է սերտ համագործակցությամբ Հայաստանի վետերանների միավորման և դրա նախագահ Սիմոն Եսայան-ի հետ։ Այս համագործակցության շնորհիվ լայն հանրությունը հասանելիություն ստացավ ժամանակաշրջանի արժեքավոր վկայություններին՝
«Իմ ժամանակը, իմ հաղթանակը»՝ վետերան-կարմրադրոշ նավաստի Լաչին Ստեփանյանի երկլեզու բանաստեղծությունների ժողովածու, հրատարակված նրա 100-ամյակի առթիվ,
«Պապից մինչև ծոռ»՝ 105-ամյա վետերան Գրանդ Կարապետյանի ընտանեկան պատմությունը,
«Վետերան» ամսագիր՝ Հայաստանի վետերանների միավորման պաշտոնական տպագիր օրգան։
Այսպիսի համագործակցությունը վերածում է պատմական հիշողությունը ոչ թե չոր արխիվային տվյալների, այլ գործող ուժի, որը միավորում է ժամանակակից հասարակությանը։
Հայաստանի դերը․ սրտերի դիվանագիտություն
Հայաստանի մասնակցությունը ֆորումին առանձնահատուկ էր։ Երկրի ձայնը հնչեց առավել ազդեցիկ՝ շնորհիվ Ելենա Շուվաևա-ի գործունեության, ով հանդիսանում է «ԴԻԱԼՈԳ»-ի խորհրդատու և Հայաստանի վետերանների միավորման փոխնախագահ։
Նա դարձավ կապող օղակ Ռուսաստանի ռազմավարական տարածաշրջանի և Հայաստանի միջև՝ ֆորումի մասնակիցներին փոխանցելով ընդհանուր հիշողության արժեքները՝ զերծ քաղաքական ձևականություններից։ Հայ վետերանների գրքերի ներկայացումը կարելական հողի վրա հիշեցրեց Հայաստանի զինվորների և սպաների սխրանքների մասին, որոնք կռվել են Մեծ հայրենական պատերազմի բոլոր ճակատներում, այդ թվում՝ Կարելիայում։
Կարելիայի հեռուստատեսությունը՝ հայկական ներդրման մասին
Ֆորումի լուսաբանումը կարելական լրատվամիջոցներում, հատկապես հեռուստատեսությամբ, կարևոր նշանակություն ունեցավ ռուս-հայկական կապերի ամրապնդման տեսանկյունից։ Լրագրողական նյութերը դուրս եկան սովորական իրադարձային շրջանակներից՝ ներկայացնելով Հայաստանը որպես ազատարար երկիր, որի ներդրումը Մեծ հաղթանակում անվիճելի է։
Հեռուստառեպորտաժները ընդգծեցին մի քանի կարևոր հանգամանք՝
Ճակատի միասնություն․ հաղթանակը ֆաշիզմի դեմ եղել է ԽՍՀՄ բոլոր ժողովուրդների համատեղ ջանքերի արդյունք,
Հերոսների անհատական պատմություններ․ Լաչին Ստեփանյանի և Գրանդ Կարապետյանի ճակատագրերը դարձան հայ ժողովրդի անսասան ոգու խորհրդանիշ,
Մեկուսացման դեմ պայքար․ Հայաստանի դերի ներկայացումը ռուսական եթերում դարձավ միասնության կարևոր ազդակ։
Եզրակացություն․ հիշողության ճանապարհներ դեպի ապագա
Պետրոզավոդսկում անցկացված ֆորումը դարձավ վառ ապացույց, որ իրական հիշողությունը սահմաններ չունի և չի պահանջում պաշտոնական արձանագրություններ՝ կենդանի մնալու համար։ Քառօրյա այս մարաթոնը ցույց տվեց, որ ընդհանուր պատմությունը ոչ միայն դասագրքերն են, այլ նախ և առաջ մարդիկ, նրանց ճակատագրերն ու այդ պատմությունները սերունդներին փոխանցելու պատասխանատու մոտեցումը։
Ներկայացված գրքերը՝ Լաչին Ստեփանյանի հուզիչ բանաստեղծություններից մինչև Գրանդ Կարապետյանի խորքային մտորումները, դարձան յուրատեսակ «դիվանագիտական հավատարմագրեր», որոնք հաստատում են՝ ժողովուրդների հոգևոր հարազատությունը մնում է անսասան։ Երբ ռուսական տարածաշրջանային եթերը հպարտությամբ պատմում է հայ զինվորների սխրանքների մասին, իսկ կարելացի ընթերցողները բացահայտում են ընդհանուր անցյալի նոր էջեր, ակնհայտ է դառնում՝ հիշողության ուղիները ճիշտ են ընտրված։ Դրանք մեզ տանում են ոչ միայն հերոսական անցյալ, այլ նաև դեպի ապագա, որտեղ միասնությունը, հարգանքը և երախտագիտությունը շարունակում են միավորել ժողովուրդներին։
