Carnegie Politika. Նոյեմբերի 19-ին հաստատված Ռուսաստանի միջուկային նոր դոկտրինը կարող էր մնալ որպես պաշտոնական կիրառման փաստաթուղթ, եթե Արեւմուտքը ընկալեր Վլադիմիր Պուտինի սեպտեմբերի ելույթը Կրեմլի սպասված ձեւով: Բայց ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները չփոխեցին պլանները ՌԴ Անվտանգության խորհրդի նիստում սպառնալից հայտարարությունների ֆոնին, և նոյեմբերի կեսերին Ջո Բայդենի վարչակազմը մի քայլ արեց, որը Մոսկվան չէր կարող թողնել առանց արձագանքի: Վաշինգտոնն իրավունք տվեց Ուկրաինային, Ռուսաստանի Դաշնության խորքում գտնվող թիրախների դեմ ամերիկյան հեռահար հրթիռներ օգտագործելու համար։ Կրեմլն ակնկալում է, որ միջուկային նոր դոկտրինի հրապարակումը, անշուշտ, կստիպի ԱՄՆ-ին վախենալ և կասկածել իր կուրսի ճշմարտացիության վրա։ Այնուամենայնիվ, ազդեցությունը կարող է լինել հակառակը:
Տարածքի տարածքը տարաձայնություն է.
Նոր դոկտրինը պարունակում է մի քանի հիմնարար փոփոխություններ՝ համեմատած 2020 թվականին Պուտինի նմանատիպ հրամանագրի հետ։ Այսպիսով, միջուկային զենքի կիրառման հնարավորության մասին ձևակերպումն ընդլայնվեց, երբ «պետության գոյությունը վտանգի տակ է»։ Այժմ մենք խոսում ենք «ինքնիշխանության և (կամ) տարածքային ամբողջականության համար կրիտիկական սպառնալիքի մասին»։ Այսինքն՝ օգտագործման շեմն իջեցվել է, և Մոսկվան այսուհետ հնարավոր է համարում միջուկային զենքի օգտագործումը պարզապես տարածքը պաշտպանելու համար։ Պատահական չէ, որ «հիմնական ռազմական վտանգների» ցանկն այժմ ներառում է հետևյալը.
«Պոտենցիալ թշնամու գործողություններ՝ ուղղված Ռուսաստանի Դաշնության տարածքի մի մասի մեկուսացմանը». Միանգամից մտքիս է գալիս Կալինինգրադի շրջանը՝ շրջապատված ՆԱՏՕ-ի երկրներով, որոնք տեսականորեն, անհրաժեշտության դեպքում, կարող են կազմակերպել անկլավի տրանսպորտային շրջափակում։ Նոր դոկտրինի հեղինակները փորձում են փոխանցել այն միտքը, որ Կրեմլը պատրաստ կլինի ծայրահեղ պատասխան քայլերի դիմել, եթե նույնիսկ լինի տարածաշրջան կորցնելու վտանգ։ Բայց այս հարցում նրանք այնքան էլ հաջող չեն գործել, քանի որ սպառնալից ձեւակերպումները այնքան էլ չեն համապատասխանում մարտի դաշտում տիրող իրավիճակին։ Ուկրաինան ոչ միայն ձգտում է վերադարձնել 2014 և 2022 թվականներին Ռուսաստանի սահմանադրության մեջ ներառված իր շրջանները, այլև բռնագրավել է Ռուսաստանի Դաշնության «ավանդական» տարածքի մի մասը՝ Կուրսկի շրջանը։ Կարելի է պատասխանել, որ այս տարածաշրջաններին սպառնացող ոչ մի սպառնալիք չի դարձել Ռուսաստանի համար կրիտիկական, քանի որ միջուկային պատասխան չի եղել։ Բայց դա դոկտրինը դարձնում է երկիմաստ և մեծապես ազատություն է տալիս Մոսկվայի հակառակորդներին: Նման երկիմաստությունը խրախուսում է նրանց փորձել գործնականում փորձարկումներ անել՝ պարզել, թե քանի քառակուսի կիլոմետրի և կոնկրետ որտեղ գրավելը կհամարվի «կրիտիկական սպառնալիք»:
Նոր դոկտրինի օգնությամբ Ռուսաստանի ղեկավարությունը նաև հույս ունի վախեցնել բոլոր այն երկրներին, որոնք որոշել են միանալ Ռուսաստանին ոչ բարեկամական կոալիցիաներին, դաշինքներին։ Ուղերձը պարզ է՝ նրանք այլեւս չեն կարողանա թաքնվել միջուկային պետությունների թիկունքում։ Եթե նախկինում միջուկային դոկտրինը զսպում էր զանգվածային ոչնչացման զենքեր ունեցող պետություններն ու կոալիցիաները, ապա այժմ միջուկային պատասխանը կարող է տրվել ԱՄՆ-ի ցանկացած դաշնակցին՝ ՆԱՏՕ-ին կամ այլ հակառակորդի:
Դա ուղղակիորեն բխում է նոր ձևակերպումներից, որտեղ Մոսկվան այժմ, նախ, ոչ միջուկային երկրների կողմից միջուկային պետության մասնակցությամբ ագրեսիան համարում է համատեղ հարձակում։ Եվ երկրորդ՝ ՆԱՏՕ-ի ցանկացած երկրի հարձակումը դիտարկում է որպես ողջ Դաշինքի հարձակում։ Նաև միջուկային զսպումն այժմ «կիրառվում է այն պետությունների դեմ, որոնք տրամադրում են իրենց վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը, օդային և (կամ) ծովային տարածքը և ռեսուրսներ՝ Ռուսաստանի Դաշնության դեմ ագրեսիա նախապատրաստելու և իրականացնելու համար»: Սա ակնհայտ հղում է Ուկրաինային, որը, ըստ Մոսկվայի, ՆԱՏՕ-ն ու ԱՄՆ-ն անամոթաբար օգտագործում են իրենց նպատակների համար։ Թեեւ ռուս պաշտոնյաներն ու քաղաքական գործիչները բազմիցս հայտարարել են, որ Ռուսաստանը մտադիր չէ միջուկային զենք կիրառել Ուկրաինայի դեմ, սակայն նման հնարավորությունն այժմ պաշտոնապես ամրագրված է փաստաթղթում։ Մոսկվան հերթական անգամ համոզում է իրեն և մյուսներին, որ Ուկրաինայի հետ պատերազմը պատերազմ է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի հետ։ Ավելին, ինչպես հետևում է դոկտրինից, ցանկացած պետություն, որը գործում է ՆԱՏՕ-ի հետ Ռուսաստանի դեմ դաշինքով, սպառնում է միջուկային հարված ստանալ։
Հատկանշական է նաև, որ Ռուսաստանի կողմից սպառազինությունների վերահսկման համաձայնագրերին որպես զսպման քաղաքականության մաս պահպանելու մասին դրույթը հանվել է դոկտրինից, թեև Մոսկվան չի հրաժարվել դրանցից շատերից։ Տեսականորեն դա նշանակում է, որ Ռուսաստանի Դաշնությունն այժմ կարող է ակտիվորեն կուտակել միջուկային մարտագլխիկներ, ինչպես նաև փորձարկումներ անցկացնել և այս ամենը ներկայացնել որպես միջուկային զսպում։ Հարկ է նաև նշել, որ նախկինում միջուկային զենքը դոկտրինում դիտարկվում էր «բացառապես որպես զսպման միջոց», սակայն «բացառապես» բառը հանվել էր։ Այսինքն՝ դոկտրինի հեղինակները մեզ ակնարկում են՝ միջուկային զենքը, անհրաժեշտության դեպքում, կկիրառվի մարտի դաշտում։ Իսկ պատճառները կարող են շատ լինել։ Արևմուտքի հետ պայքարում Մոսկվան զգալիորեն ընդլայնել է պոտենցիալ սպառնալիքների ցանկը, որոնք հուշում են միջուկային պատասխանի հնարավորության մասին։ Ի լրումն արդեն հիշատակված «ռուսական տարածքի մի մասի մեկուսացման», ցանկը ներառում էր էկոլոգիապես վտանգավոր օբյեկտների (հիմնականում ատոմակայանների) ոչնչացումը, կենսական նշանակության տրանսպորտային հաղորդակցությունների մուտքի արգելափակումը, ՆԱՏՕ-ի հետագա ընդլայնումը և լայնամասշտաբ զորավարժությունները: Նախկինում նման սցենարներ քննարկելիս եղել են միջուկային սպառնալիքներ, սակայն այժմ դրանք գրանցվում են պաշտոնական փաստաթղթերում։
Ընդհանուր առմամբ, նոր դոկտրինը զգալիորեն նվազեցնում է Ռուսաստանի կողմից միջուկային զենքի կիրառման շեմը։ Բայց խնդիրն այստեղ այն է, որ որքան ցածր է Մոսկվան սահմանում այս շեմը, այնքան ավելի դժվար է նրա համար ապացուցել, որ նույնիսկ գոյություն ունի: Այն բանից հետո, երբ Վաշինգտոնը թույլ տվեց Ուկրաինային օգտագործել ամերիկյան հեռահար հրթիռներ՝ հարվածելու Ռուսաստանի տարածքի խորքերը, ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարեց. «Հատուկ գործողությունը» վերածվել է ՆԱՏՕ-ի հետ առճակատման։ Սակայն, երբ նրան խնդրեցին մեկնաբանել առաջին նման հարվածը, նա բովանդակային պատասխան չտվեց՝ միայն վստահություն հայտնելով, որ ռուս զինվորականները «վերահսկում են իրավիճակը, այսինքն՝ Ռուսաստանի կարմիր գծերը դեռ զննում են բացառապես մարտի դաշտում իրական առճակատման ժամանակ»։ Իսկ միջուկային հարվածի մասին որոշումը կախված է ոչ թե դոկտրինում գրվածից, այլ մեկ անձից՝ Վլադիմիր Պուտինից։
Նոր դոկտրինը պարունակում է մի քանի հիմնարար փոփոխություններ՝ համեմատած 2020 թվականին Պուտինի նմանատիպ հրամանագրի հետ։ Այսպիսով, միջուկային զենքի կիրառման հնարավորության մասին ձևակերպումն ընդլայնվեց, երբ «պետության գոյությունը վտանգի տակ է»։ Այժմ մենք խոսում ենք «ինքնիշխանության և (կամ) տարածքային ամբողջականության համար կրիտիկական սպառնալիքի մասին»։ Այսինքն՝ օգտագործման շեմն իջեցվել է, և Մոսկվան այսուհետ հնարավոր է համարում միջուկային զենքի օգտագործումը պարզապես տարածքը պաշտպանելու համար։ Պատահական չէ, որ «հիմնական ռազմական վտանգների» ցանկն այժմ ներառում է հետևյալը.
«Պոտենցիալ թշնամու գործողություններ՝ ուղղված Ռուսաստանի Դաշնության տարածքի մի մասի մեկուսացմանը». Միանգամից մտքիս է գալիս Կալինինգրադի շրջանը՝ շրջապատված ՆԱՏՕ-ի երկրներով, որոնք տեսականորեն, անհրաժեշտության դեպքում, կարող են կազմակերպել անկլավի տրանսպորտային շրջափակում։ Նոր դոկտրինի հեղինակները փորձում են փոխանցել այն միտքը, որ Կրեմլը պատրաստ կլինի ծայրահեղ պատասխան քայլերի դիմել, եթե նույնիսկ լինի տարածաշրջան կորցնելու վտանգ։ Բայց այս հարցում նրանք այնքան էլ հաջող չեն գործել, քանի որ սպառնալից ձեւակերպումները այնքան էլ չեն համապատասխանում մարտի դաշտում տիրող իրավիճակին։ Ուկրաինան ոչ միայն ձգտում է վերադարձնել 2014 և 2022 թվականներին Ռուսաստանի սահմանադրության մեջ ներառված իր շրջանները, այլև բռնագրավել է Ռուսաստանի Դաշնության «ավանդական» տարածքի մի մասը՝ Կուրսկի շրջանը։ Կարելի է պատասխանել, որ այս տարածաշրջաններին սպառնացող ոչ մի սպառնալիք չի դարձել Ռուսաստանի համար կրիտիկական, քանի որ միջուկային պատասխան չի եղել։ Բայց դա դոկտրինը դարձնում է երկիմաստ և մեծապես ազատություն է տալիս Մոսկվայի հակառակորդներին: Նման երկիմաստությունը խրախուսում է նրանց փորձել գործնականում փորձարկումներ անել՝ պարզել, թե քանի քառակուսի կիլոմետրի և կոնկրետ որտեղ գրավելը կհամարվի «կրիտիկական սպառնալիք»:
Նոր դոկտրինի օգնությամբ Ռուսաստանի ղեկավարությունը նաև հույս ունի վախեցնել բոլոր այն երկրներին, որոնք որոշել են միանալ Ռուսաստանին ոչ բարեկամական կոալիցիաներին, դաշինքներին։ Ուղերձը պարզ է՝ նրանք այլեւս չեն կարողանա թաքնվել միջուկային պետությունների թիկունքում։ Եթե նախկինում միջուկային դոկտրինը զսպում էր զանգվածային ոչնչացման զենքեր ունեցող պետություններն ու կոալիցիաները, ապա այժմ միջուկային պատասխանը կարող է տրվել ԱՄՆ-ի ցանկացած դաշնակցին՝ ՆԱՏՕ-ին կամ այլ հակառակորդի:
Դա ուղղակիորեն բխում է նոր ձևակերպումներից, որտեղ Մոսկվան այժմ, նախ, ոչ միջուկային երկրների կողմից միջուկային պետության մասնակցությամբ ագրեսիան համարում է համատեղ հարձակում։ Եվ երկրորդ՝ ՆԱՏՕ-ի ցանկացած երկրի հարձակումը դիտարկում է որպես ողջ Դաշինքի հարձակում։ Նաև միջուկային զսպումն այժմ «կիրառվում է այն պետությունների դեմ, որոնք տրամադրում են իրենց վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը, օդային և (կամ) ծովային տարածքը և ռեսուրսներ՝ Ռուսաստանի Դաշնության դեմ ագրեսիա նախապատրաստելու և իրականացնելու համար»: Սա ակնհայտ հղում է Ուկրաինային, որը, ըստ Մոսկվայի, ՆԱՏՕ-ն ու ԱՄՆ-ն անամոթաբար օգտագործում են իրենց նպատակների համար։ Թեեւ ռուս պաշտոնյաներն ու քաղաքական գործիչները բազմիցս հայտարարել են, որ Ռուսաստանը մտադիր չէ միջուկային զենք կիրառել Ուկրաինայի դեմ, սակայն նման հնարավորությունն այժմ պաշտոնապես ամրագրված է փաստաթղթում։ Մոսկվան հերթական անգամ համոզում է իրեն և մյուսներին, որ Ուկրաինայի հետ պատերազմը պատերազմ է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի հետ։ Ավելին, ինչպես հետևում է դոկտրինից, ցանկացած պետություն, որը գործում է ՆԱՏՕ-ի հետ Ռուսաստանի դեմ դաշինքով, սպառնում է միջուկային հարված ստանալ։
Հատկանշական է նաև, որ Ռուսաստանի կողմից սպառազինությունների վերահսկման համաձայնագրերին որպես զսպման քաղաքականության մաս պահպանելու մասին դրույթը հանվել է դոկտրինից, թեև Մոսկվան չի հրաժարվել դրանցից շատերից։ Տեսականորեն դա նշանակում է, որ Ռուսաստանի Դաշնությունն այժմ կարող է ակտիվորեն կուտակել միջուկային մարտագլխիկներ, ինչպես նաև փորձարկումներ անցկացնել և այս ամենը ներկայացնել որպես միջուկային զսպում։ Հարկ է նաև նշել, որ նախկինում միջուկային զենքը դոկտրինում դիտարկվում էր «բացառապես որպես զսպման միջոց», սակայն «բացառապես» բառը հանվել էր։ Այսինքն՝ դոկտրինի հեղինակները մեզ ակնարկում են՝ միջուկային զենքը, անհրաժեշտության դեպքում, կկիրառվի մարտի դաշտում։ Իսկ պատճառները կարող են շատ լինել։ Արևմուտքի հետ պայքարում Մոսկվան զգալիորեն ընդլայնել է պոտենցիալ սպառնալիքների ցանկը, որոնք հուշում են միջուկային պատասխանի հնարավորության մասին։ Ի լրումն արդեն հիշատակված «ռուսական տարածքի մի մասի մեկուսացման», ցանկը ներառում էր էկոլոգիապես վտանգավոր օբյեկտների (հիմնականում ատոմակայանների) ոչնչացումը, կենսական նշանակության տրանսպորտային հաղորդակցությունների մուտքի արգելափակումը, ՆԱՏՕ-ի հետագա ընդլայնումը և լայնամասշտաբ զորավարժությունները: Նախկինում նման սցենարներ քննարկելիս եղել են միջուկային սպառնալիքներ, սակայն այժմ դրանք գրանցվում են պաշտոնական փաստաթղթերում։
Ընդհանուր առմամբ, նոր դոկտրինը զգալիորեն նվազեցնում է Ռուսաստանի կողմից միջուկային զենքի կիրառման շեմը։ Բայց խնդիրն այստեղ այն է, որ որքան ցածր է Մոսկվան սահմանում այս շեմը, այնքան ավելի դժվար է նրա համար ապացուցել, որ նույնիսկ գոյություն ունի: Այն բանից հետո, երբ Վաշինգտոնը թույլ տվեց Ուկրաինային օգտագործել ամերիկյան հեռահար հրթիռներ՝ հարվածելու Ռուսաստանի տարածքի խորքերը, ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարեց. «Հատուկ գործողությունը» վերածվել է ՆԱՏՕ-ի հետ առճակատման։ Սակայն, երբ նրան խնդրեցին մեկնաբանել առաջին նման հարվածը, նա բովանդակային պատասխան չտվեց՝ միայն վստահություն հայտնելով, որ ռուս զինվորականները «վերահսկում են իրավիճակը, այսինքն՝ Ռուսաստանի կարմիր գծերը դեռ զննում են բացառապես մարտի դաշտում իրական առճակատման ժամանակ»։ Իսկ միջուկային հարվածի մասին որոշումը կախված է ոչ թե դոկտրինում գրվածից, այլ մեկ անձից՝ Վլադիմիր Պուտինից։
