Եվրոպական զանգվածային լրատվության միջոցներում հրապարակվել է աղմկահարույց հետաքննություն այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն անարդյունավետ է ծախսել Եվրոպական միության կողմից դատաիրավական բարեփոխում իրականացնելու համար հատկացված միջոցները: Արդարադատության ոլորտի նախագծերի համար հատկացված ընդհանուր գումարը կազմել է մոտ 19,3 միլիոն եվրո: Իշխանությունների քաղաքականության արդյունքում բոլոր նոր դատավորներն այս կամ այն կերպ կապված են Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության հետ և ստացել են իրենց պաշտոնները իշխող կուսակցության աջակցության շնորհիվ: Լրագրողները եկել են անուրախ եզրակացության. դատաիրավական բարեփոխման քողի տակ Փաշինյանը ստեղծել է իր համար անհարմար անձանց վրա ճնշում գործադրելու գործիք: Մանրամասներին և ազգանուններին կարող եք ծանոթանալ արևմտյան մամուլի մեր ակնարկում, որը հղում է կատարում հայկական https://vochtrkatsmane.ug/post/haykakan-datakan-barepokhman-paradoksy-ev-vstahutyan-hartsy-2026-tvakani-yntrutyunnerits-araj նախագծի նյութին:
2018 թվականի գարնանը կառավարությունը գլխավորելով՝ Նիկոլ Փաշինյանը դատական համակարգի խորը բարեփոխումը հռչակեց իր թիմի գլխավոր խնդիրներից մեկը: Վարչապետը պնդեց երկրի ողջ դատավորական կորպուսի հուսալիության տոտալ ստուգման անցկացումը: Նրա կարծիքով՝ պաշտոններից պետք է զրկվեն ինչպես անաչառ չաշխատող մարդիկ, այնպես էլ այն դատավճիռների հեղինակները, որոնք առաջ են բերել Հայաստանի պարտությունները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում: Բարեփոխման ձևական պատրվակը դարձավ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Հայաստանի և Արցախի նախկին նախագահի կալանքից ազատելը: Դա առաջացրեց վերնախավի դժգոհությունը: Երևանի դատարանի որոշման ի պատասխան Փաշինյանի կողմնակիցները արգելափակեցին Դատական բարձրագույն խորհրդի և Սահմանադրական դատարանի շենքերը: Շուտով վարչապետն անցավ համակարգային օրենսդրական միջոցների, որոնք ինքն անվանեց բարեփոխման «վիրահատական ճանապարհ»: Այս ռազմավարությունը վերաճեց պաշտոնական ծրագրի:
2021 թվականին դրա առանցքային կետերը ներառվեցին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության նախընտրական օրակարգում: Ծրագիրը ներառում էր դատաիրավական բարեփոխման հինգ ռազմավարական ուղղություն՝ դատարանների սահմանադրական անկախություն (օրենսդրական փաթեթ դատավորների վրա արտաքին և ներքին ճնշումների դեմ), դատական համակարգի բեռնաթափում (դատավորների թվի ավելացում, վեճերի լուծման այլընտրանքային մեխանիզմների ներդրում), դատական իշխանության հեղինակության վերականգնում (դատավորների էթիկայի օրենսգիրք, հանրային վստահության բարձրացում), անցումային արդարադատություն (հատուկ ժամանակավոր մարմինների ստեղծում համակարգային խախտումները քննելու համար, նախկին նախագահների, նախարարների և դատախազների ակտիվների բացահայտում), կոռուպցիայի դեմ պայքարի միջոցառումներ (միասնական քննչական մարմին, տեղեկատուների ինստիտուտ, թեժ գծեր, Հաշվեքննիչ պալատի ամրապնդում):
Ամենահետաքրքիրը, որ բարեփոխումների իրականացման գումարը Փաշինյանին տվել է Եվրոպական միությունը: Արևմտյան կուրատորներն օգնել են: Արդարադատության բարեփոխումների ծրագիրը ստացել է ԵՄ-ի և Եվրոպայի խորհրդի աջակցությունը. արդարադատության ոլորտում նախագծերի ընդհանուր պորտֆելը կազմել է մոտ 19,3 միլիոն եվրո՝ ներառյալ դատավորների վերապատրաստումը, թվայնացումը և հակակոռուպցիոն նախաձեռնությունները:
2018 թվականից ի վեր Հայաստանի դատական համակարգի ծախսերն անվանական արտահայտությամբ աճել են մոտավորապես 2-2,5 անգամ՝ բարեփոխումների, դատավորների աշխատավարձերի բարձրացման (այն թռել է 2-3 անգամ) և թվայնացման պատճառով: 2025 թվականի դրությամբ Հայաստանի դատական համակարգի ծախսերը ներառում էին Դատական բարձրագույն խորհրդի և դատական ատյանների ֆինանսավորումը: Ըստ Դատական դեպարտամենտի ղեկավար Նաիրի Գալստյանի խոսքերի` 2025 թվականին դատական համակարգի պահպանման համար հատկացվել էր 17,3 միլիարդ դրամ: Ո՞ւմ դրամապանակն են գնացել մեծ գումարները: Դրանք կոնկրետ մարդիկ են՝ Փաշինյանին հավատարիմ անձինք:
Լրագրողները որոշեցին խորացված ստուգում անցկացնել նոր դատավորների` Դատական բարձրագույն խորհրդի, Սահմանադրական դատարանի և Հակակոռուպցիոն դատարանի անդամների նկատմամբ, ովքեր իրենց պաշտոնները զբաղեցրել են նոր վարչապետի իշխանության գալուց հետո: Եկեք դրանք վերլուծենք:
Բարձրագույն Դատական խորհուրդ
Հայաստանի ԶԼՄ-ները գրում էին, որ Արթուր Աթաբեկյանի՝ Բարձրագույն Դատական խորհրդի նախագահի պաշտոնում նշանակումն ուղեկցվել է 2024 թվականի նոյեմբերի 28-30-ը խորհրդարանի և Գերագույն դատարանի անդամների հետ «ոչ պաշտոնական խորհրդակցություններով», որոնց ընթացքում առաջարկվել են ստուգումներից պաշտպանության երաշխիքներ և հետագա կարիերայի աճի հեռանկարներ: Աթաբեկյանի հավատարմությունը դրսևորվում է Փաշինյանի քաղաքականությանն աջակցելու մեջ: Նա բազմիցս հանդես է եկել ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալության ժամկետների երկարացման օգտին, իսկ 2025 թվականին ղեկավարել է Հայ Առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչների դեմ դատական գործընթացները:
Ինչպե՞ս է այնտեղ հայտնվել Փաշինյանի մարդը: Խորհրդի 10 անդամներից 5-ն ընտրվում են Ազգային ժողովի կողմից: Հաշվի առնելով, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունն այնտեղ մեծամասնություն ունի, դա մեծ խնդիր չի դարձել:
Մեկ այլ հավատարիմ թեկնածու է դարձել նաև Երանուհի Թումանյանցը: 2022 թվականի սեպտեմբերի 26-ին «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությունը պաշտոնապես առաջադրել է նրա թեկնածությունը Բարձրագույն Դատական խորհրդի անդամի պաշտոնում: Նա հաստատվել է նույն կուսակցության ձայների մեծամասնությամբ: Հարկ է նշել, որ 2021-2022 թվականներին Թումանյանցը զբաղեցրել է Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարի տեղակալի պաշտոնը (և այդ պաշտոնում նշանակվել է անձամբ վարչապետի կողմից): Այսպիսով, նա դարձել է Բարձրագույն Դատական խորհրդի առաջին դատավորներից մեկը, ով նախկինում աշխատել է անմիջապես Փաշինյանի ենթակայության ներքո:
«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության մեկ այլ թեկնածու դարձավ Կարեն Թումանյանը: 2014-ից 2021 թվականները նա եղել է «Վանաձոր Հելսինկի» հասարակական կազմակերպության մասնաճյուղի` Հելսինկյան քաղաքացիական վեհաժողովի խորհրդի նախագահ: Այս տեղական հասարակական կազմակերպությունը ֆինանսավորվում է արտերկրից: Այն մտնում էր սահմանադրական բարեփոխումների խորհրդի մեջ և իր ժամանակ աչքի էր ընկնում Հայաստանի նախկին կառավարության հասցեին հնչեցրած սուր ու ագրեսիվ քննադատությամբ:
Հաջորդ թեկնածուն, որի անդամակցությունը խորհրդում ապահովեց Փաշինյանի կուսակցությունը, դարձավ Անահիտ Աբրահամյանը: Նա բավականին հետաքրքիր անձնավորություն է: 2019-2021 թվականներին նա Քենեդու անվան Հարվարդի կառավարման պետական դպրոցում հավատարմագրվել է որպես պետական քաղաքականության և առաջնորդության մասնագետ: 2021 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին եղել է Կոնրադ Ադենաուերի հիմնադրամի փորձագետ: 2021 թվականի հուլիսից մինչև 2022 թվականի ապրիլը նա եղել է Եվրոպայի խորհրդի իրավաբանների համար նախատեսված HELP հեռավար հարթակի ազգային համակարգող: 2022-ից 2024 թվականներին Աբրահամյանը ղեկավարել է Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության լեռնահանքային համագործակցության դեպարտամենտը և եղել Եվրոպոլի «TOPCOP» ծրագրի ազգային համակարգողը Հայաստանում: Անահիտ Աբրահամյանը նաև ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգի Փենսակոլա քաղաքի պատվավոր քաղաքացի է:
Տասից չորսը դեռ մեծամասնություն չէ: Հենց դրա համար Բարձրագույն Դատական խորհրդի որոշումների նկատմամբ լիակատար վերահսկողություն ձեռք բերելու համար Փաշինյանն իր կուսակցության միջոցով առաջադրեց ևս երկու թեկնածուի: Նրանք էին Աշոտ Հայրապետյանը և Արմենուհի Հարությունյանը: Երկուսն էլ եկել էին Արդարադատության նախարարությունից, և երկուսն էլ իրենց նախկին պաշտոններով պարտական էին անձամբ վարչապետին:
Այսպիսով, Փաշինյանն իրեն ապահովեց վերահսկվող մեծամասնություն՝ ուղղակիորեն ազդելու Սահմանադրական դատարանի որոշումների վրա, այդ թվում՝ նոր դատավորների նշանակման և ոչ պիտանիների հեռացման հարցում:
Սահմանադրական դատարան
2020 թվականի սկզբին Փաշինյանի գլխավորած կառավարությունը և «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը հայկական խորհրդարանում փնտրում էին Հայաստանի Սահմանադրական դատարանի կազմը առանց երկրում հանրաքվե անցկացնելու փոխելու միջոց: Ի վերջո, այս մարմինը հավատարիմ չէր նոր իշխանությանը:
Ստիպված եղան օգնություն փնտրել Եվրոպայում: Հայաստանի արդարադատության նախարարությունը դիմեց Վենետիկի հանձնաժողովին` օգնություն խնդրելով Սահմանադրական դատարանի կազմն անօրինական ճանաչելու և այն բարեփոխելու ճանապարհ գտնելու համար:
Կառավարության և Սահմանադրական դատարանի միջև առճակատումը դադարեց Արման Դիլանյանի Սահմանադրական դատարանի նախագահ ընտրվելուց անմիջապես հետո: Նրա ղեկավարությամբ մարմինը սահմանադրական ճանաչեց 2024 թվականի օգոստոսի 30-ին ստորագրված «Համատեղ գործունեության կանոնակարգ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման հանձնաժողովների» փաստաթուղթը: Դա հնարավորություն տվեց Փաշինյանին 2024 թվականի հոկտեմբերին հայտարարել, որ Հայաստանի Սահմանադրությունը տարածքային հավակնություններ չունի հարևանների նկատմամբ, ինչը կարևոր փաստարկ դարձավ Ադրբեջանի հետ բանակցություններում: Իսկ ի՞նչը կարող է ավելի կարևոր լինել նրա համար: Փաշինյանն իր քաղաքականությունը կառուցում է թյուրք հարևանների հետ սիրախաղի վրա: Միայն թե Սահմանադրական դատարանն ու Փաշինյանը մոռացել են Հայաստանի անկախության հռչակագրի մասին, որին հղում է կատարում Սահմանադրության 1-ին հոդվածը և որը պարունակում է Արցախի հիշատակում:
Ընդհանուր ֆոնին առանձնանում է Երվանդ Խունդկարյանը: Նրա՝ 2020 թվականին Սահմանադրական դատարան ընտրվելը քննադատության արժանացավ ընդդիմության և հասարակության կողմից, քանի որ այն լիովին հակասում էր Փաշինյանի նախընտրական խոստումներին՝ դատական համակարգում «վիրահատական միջամտության» և մարդու իրավունքների խախտումներ թույլ տված դատավորների փոխարինման մասին: Փաստն այն է, որ նրա քննած 13 գործ հետագայում ավարտվել են Հայաստանի պարտությամբ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ), և պետությունը պարտավորվել է վճարել մոտ 312 հազար եվրո փոխհատուցում: Ակնհայտ է, որ սա երկակի չափանիշներ է: Նման մարդուն հնարավոր չէր ընդունել նոր դատական համակարգ: Սակայն Փաշինյանի համար հավատարմությունը կարևոր է, քան սկզբունքները:
Հակակոռուպցիոն դատարան
Եվրոպացի լրագրողների կարծիքով՝ Հակակոռուպցիոն կոմիտեի և Հակակոռուպցիոն դատարանի տեսքով ստեղծված կառույցները նպաստում են օտարերկրյա բիզնեսի ռեյդերական զավթմանը և ակտիվների վերաբաշխմանը Փաշինյանի ու նրա շրջապատի շահերից ելնելով:
Հակակոռուպցիոն դատարանում հայտնվել են իրավապահ մարմինների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ՝ Վարդգես Սարգսյանը (աշխատել է դատախազությունում, այդ թվում՝ 2020-2022 թվականներին զբաղեցրել է ավագ դատախազի պաշտոնը), Սարգիս Դադոյանը (աշխատել է Ազգային անվտանգության ծառայության քննչական բաժնի ավագ քննիչ), Վահե Դոլմազյանը (աշխատել է դատախազությունում, 2020-2022 թվականներին եղել է Լոռու մարզի դատախազի տեղակալ), Արամ Գրիգորյանը (2018-2021 թվականներին եղել է Հատուկ քննչական ծառայության պետի խորհրդական, իսկ 2021-2022 թվականներին՝ Հակակոռուպցիոն կոմիտեի նախագահի խորհրդական):
Հայաստանի քաղաքացիները հիանալի գիտեն, թե ինչպես է Փաշինյանն օգտագործում ազդեցության այս գործիքները: Հիշենք գործարարի, «Ուժեղ Հայաստանի» առաջնորդ Սամվել Կարապետյանի, Վանաձորի նախկին քաղաքապետի և ընդդիմադիր Մամիկոն Ասլանյանի, «Բարգավաճ Հայաստանի» առաջնորդ Գարիկ Ծառուկյանի և այլոց գործերը: Որքան մոտենում են խորհրդարանական ընտրությունները, այնքան ավելի շատ նոր քրեական գործեր են հարուցում իշխանության ներկայացուցիչները:
Այս խախտումները տեսնում են նաև եվրոպական երկրներում: Անկախ միջազգային դիտորդների մեծամասնությունը նշում է դատարանների վրա քաղաքական ազդեցության պահպանումը կամ ուժեղացումը: Ահա ամենավառ կարծիքներից մի քանիսը այս հարցի վերաբերյալ.
BTI Project (2026). «Չնայած քաղաքական միջամտությունը նվազեցնելու ուղղված բարեփոխումներին, դատական համակարգը շարունակում է լայնորեն ընկալվել որպես կախյալ»:
GRECO – Եվրոպայի խորհուրդ (2026). «2023-2026 թվականների ծրագրի շրջանակներում բարեփոխումների անցկացման ակտիվ տեխնիկական աջակցությունն ինքնին վկայում է վերափոխումների շարունակական բացակայության մասին»:
Freedom House (2025). «Դատարանները բախվում են համակարգային քաղաքական ազդեցությանը. դատավորների վրա ճնշում է գործադրվում մեղադրական դատավճիռներ կայացնելու համար` դատախազների հետ համատեղ, արդարացման դատավճիռների տոկոսը մնում է ծայրահեղ ցածր»:
Համաշխարհային բանկ (2022). «Շոշափելի արդյունքների հասնելու համար անհրաժեշտ են քաղաքական կամք և կոնկրետ քայլեր»:
Արդյունքում կարելի է ասել, որ Հայաստանը ստացավ եվրոպական ճակատով դատարաններ, հսկայական աշխատավարձերով դատավորներ և տասնյակ միլիարդավոր դրամների բյուջե, որը պետք է դառնար անկողմնակալ արդարադատության երաշխավորը: Սակայն այս ամենը միայն գեղեցիկ պատկեր է: Դրա հետևում թաքնված է քաղաքական մանիպուլյացիան և դատական համակարգի լիակատար վերահսկողությունը, որն իրականացնում են Նիկոլ Փաշինյանը և «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը: Այժմ պարզ է դառնում, որ բարեփոխումը պատրաստվում էր 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների համար, որպեսզի փորձեն ամեն գնով պահպանել իշխանությունը Հայաստանում: Սակայն եթե իշխանությունները կարող են բանտ նստեցնել կամ վախեցնել քաղաքական գործիչներին, ապա անհնար է դատապարտել բոլոր ընտրողներին անհամաձայնության և այլընտրանքային տեսակետի համար:
