Քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արմեն Այվազյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է․ 2006 թ. գարնանը հրավիրվել էի Սիրիա։ Մի շարք դասախոսություններով հանդես եկա Հալեպում, Դամասկոսում, Ղամիշլիում և Քեսաբում։ Հիմնական ասելիքս հայրենադարձության՝ Հայաստան կազմակերպված կերպով ներգաղթելու մասին էր։ Պատճառաբանում էի նրանով, որ իրավիճակը Մերձավոր Արևելքում կանխատեսելի ապագայում չի կարգավորվելու և՛ իսլամիստների ակտիվացման, և՛ Թուրքիայի ու Իսրայելի քայքայիչ գործողությունների պատճառով։
Հայերի մեծ մասն անպատրաստ էր լսել և ընկալել ասածս։ Ապրելով Սիրիայում՝ մարդիկ շատ վատ էին պատկերացնում հասունացող վտանգները, քանի որ, վերջին հաշվով, միջազգային և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերի մասնագետ չէին։ Առհասարակ, հայերի մեծ մասը ուշադրությամբ լսում է միայն մեծահարուստներին կամ իշխանավորներին, որոնք նույնպես այդ հարցերի մասնագետ չեն։
Ճիշտ է, մի փոքր շփոթված ու զարմացած էին իմ խոսքից, բայց դա բավարար չէր. վերջին հաշվով մի ինչ-որ երիտասարդ գիտնական, որը ոչ պաշտոն ունի, ոչ էլ շատ փող, Երևանից եկել, Մերձավոր Արևելքի մասին իրենց դասեր է տալիս։ Ամենակարևորն այն էր, որ համայնքի ղեկավարությունը դեմ էր հայրենադարձության ծրագրին։ Եկեղեցին նույնպես դեմ էր։ Երկուսն էլ հասկանալի պատճառներով, որովհետև կկորցնեին իրենց սոցիալական հենարանը, դիրքն ու կշիռը։
Այ, եթե նույն բանն ասեր Հայաստանի պետության պաշտոնական ներկայացուցիչը, օրինակ, դեսպանը կամ Երևանից եկած մի բարձրաստիճան պաշտոնյա՝ այդ դեպքում շատ ավելի ուշադիր կլինեին։ Բայց, ցավոք, Հայաստանի պետությունը լուռ էր։ Վերադարձա Երևան ու մի քանի ելույթ էլ՝ Սիրիայից ու Լիբանանից հայերի ներգաղթը կազմակերպելու անհրաժեշտության մասին այստեղ ունեցա, այդ թվում՝ մեկ հարցազրույց-հոդված «Գոլոս Արմենիի»-ում Արիս Ղազինյանի հետ, մեկ հարցազրույց Լիլիթ Ավագյանի հետ, մեկ հարցազրույց Հասմիկ Գուլակյանի հետ և այլն։ Առիթ եղավ նույն մտահոգություններս հայտնելու նաև անձամբ ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։
Նա խնդիրն ընկալեց և մի ելույթում հպանցիկ ասաց, որ Հայաստանում մեր հայրենակիցներին սիրով կընդունեն։ Այդ կեսբերան արտահայտությունը բավական եղավ, որպեսզի Անթիլիասի Արամ Ա կաթողիկոսը 2006 թ. հուլիսին (եթե հիշողությունս չի դավաճանում, կարծեմ, հուլիսի 8-ին) հանդես գա Բեյրութի «Զարթոնք» թերթում անհավատալի հորդորով, ըստ որի՝ թե Հայաստան ներգաղթելու կոչերը, մեջբերում եմ, «վտանգավոր են և վնասակար»։
Սիրիահայերի ներգաղթի դեմ հանդես էր գալիս նաև ՀՅԴ-ն, այդ թվում նրա երևանյան կազմակերպությունը ու հատկապես Հայ դատի գրասենյակը։ 2011 թվականին, երբ Սիրիայում սկսվեց քաղաքացիական պատերազմը, դարձյալ մի շարք ելույթներ ունեցա նույն հորդորով՝ կազմակերպել սիրիահայերի հայրենադարձությունը։ Հիշում եմ գոնե իմ առաջին ու վերջին հարցազրույցը «Սիվիլնեթում» Դերենիկ Մալխասյանի հետ։ Եվ դարձյալ նույն ընդդիմադիրները փաստարկում էին, որ հայությունը պետք է մնա Սիրիայում։
Ինչևիցե, երեկ Հալեպում ՀՀ հյուպատոսն առանց համայնքին տեղյակ պահելու հայ խաղաղապահական առաքելության անդամ սակրավորների և բժիշկների հետ միասին վերադարձել է Հայաստան։ Հալեպի առնվազն կեսն անցել է Թուրքիայի դրածո ուժերին։
Հայերի մեծ մասն անպատրաստ էր լսել և ընկալել ասածս։ Ապրելով Սիրիայում՝ մարդիկ շատ վատ էին պատկերացնում հասունացող վտանգները, քանի որ, վերջին հաշվով, միջազգային և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերի մասնագետ չէին։ Առհասարակ, հայերի մեծ մասը ուշադրությամբ լսում է միայն մեծահարուստներին կամ իշխանավորներին, որոնք նույնպես այդ հարցերի մասնագետ չեն։
Ճիշտ է, մի փոքր շփոթված ու զարմացած էին իմ խոսքից, բայց դա բավարար չէր. վերջին հաշվով մի ինչ-որ երիտասարդ գիտնական, որը ոչ պաշտոն ունի, ոչ էլ շատ փող, Երևանից եկել, Մերձավոր Արևելքի մասին իրենց դասեր է տալիս։ Ամենակարևորն այն էր, որ համայնքի ղեկավարությունը դեմ էր հայրենադարձության ծրագրին։ Եկեղեցին նույնպես դեմ էր։ Երկուսն էլ հասկանալի պատճառներով, որովհետև կկորցնեին իրենց սոցիալական հենարանը, դիրքն ու կշիռը։
Այ, եթե նույն բանն ասեր Հայաստանի պետության պաշտոնական ներկայացուցիչը, օրինակ, դեսպանը կամ Երևանից եկած մի բարձրաստիճան պաշտոնյա՝ այդ դեպքում շատ ավելի ուշադիր կլինեին։ Բայց, ցավոք, Հայաստանի պետությունը լուռ էր։ Վերադարձա Երևան ու մի քանի ելույթ էլ՝ Սիրիայից ու Լիբանանից հայերի ներգաղթը կազմակերպելու անհրաժեշտության մասին այստեղ ունեցա, այդ թվում՝ մեկ հարցազրույց-հոդված «Գոլոս Արմենիի»-ում Արիս Ղազինյանի հետ, մեկ հարցազրույց Լիլիթ Ավագյանի հետ, մեկ հարցազրույց Հասմիկ Գուլակյանի հետ և այլն։ Առիթ եղավ նույն մտահոգություններս հայտնելու նաև անձամբ ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։
Նա խնդիրն ընկալեց և մի ելույթում հպանցիկ ասաց, որ Հայաստանում մեր հայրենակիցներին սիրով կընդունեն։ Այդ կեսբերան արտահայտությունը բավական եղավ, որպեսզի Անթիլիասի Արամ Ա կաթողիկոսը 2006 թ. հուլիսին (եթե հիշողությունս չի դավաճանում, կարծեմ, հուլիսի 8-ին) հանդես գա Բեյրութի «Զարթոնք» թերթում անհավատալի հորդորով, ըստ որի՝ թե Հայաստան ներգաղթելու կոչերը, մեջբերում եմ, «վտանգավոր են և վնասակար»։
Սիրիահայերի ներգաղթի դեմ հանդես էր գալիս նաև ՀՅԴ-ն, այդ թվում նրա երևանյան կազմակերպությունը ու հատկապես Հայ դատի գրասենյակը։ 2011 թվականին, երբ Սիրիայում սկսվեց քաղաքացիական պատերազմը, դարձյալ մի շարք ելույթներ ունեցա նույն հորդորով՝ կազմակերպել սիրիահայերի հայրենադարձությունը։ Հիշում եմ գոնե իմ առաջին ու վերջին հարցազրույցը «Սիվիլնեթում» Դերենիկ Մալխասյանի հետ։ Եվ դարձյալ նույն ընդդիմադիրները փաստարկում էին, որ հայությունը պետք է մնա Սիրիայում։
Ինչևիցե, երեկ Հալեպում ՀՀ հյուպատոսն առանց համայնքին տեղյակ պահելու հայ խաղաղապահական առաքելության անդամ սակրավորների և բժիշկների հետ միասին վերադարձել է Հայաստան։ Հալեպի առնվազն կեսն անցել է Թուրքիայի դրածո ուժերին։
Հալեպի հայերը, ըստ որոշ տեղեկությունների, փակվել են իրենց տներում և չգիտեն ինչ անել... Նրանց ճակատագիրը մեծ վտանգի տակ է...
Ո՞վ է պատասխան տալու սիրիահայության ներկա ծանրագույն վիճակի համար։ Թե՞ դարձյալ մեղավորներ չպետք է փնտրել։
