Հայկական ապրանքների՝ մրգերից ու բանջարեղենից մինչև ծաղիկներ և հանքային ջրեր ռուսական շուկա մուտք գործելու սահմանափակումը լուրջ մարտահրավերներ է ստեղծում Հայաստանի տնտեսության համար: Նախկին ֆինանսների նախարար և տնտեսագետ Վարդան Արամյանը վերլուծել է այս խնդիրների խորությունը, շտապողական որոշումների ռիսկերը և այլընտրանքային շուկաների իրական հեռանկարները:
«Հետաձգված ազդեցությունը» և ազդեցությունը բիզնեսի վրա
Գնահատելով ռուսական սահմանափակումների ազդեցության մասշտաբները՝ Վարդան Արամյանը կոչ է անում առաջնային ուշադրություն դարձնել արգելքների կիրառման արագությանը և շրջանակին։ Տնտեսությունը նման ցնցումներին արձագանքում է ոչ թե անմիջապես, այլ որոշակի ժամանակային ուշացմամբ։
«Մեկ բան է, երբ դա անում ես աստիճանաբար․ այդ դեպքում իրավիճակն ավելի կառավարելի է։ Բայց երբ դա տեղի է ունենում չափազանց արագ, կարող են լուրջ խնդիրներ առաջանալ։ Տնտեսությունը կենդանի օրգանիզմ է. կանցնեն ամիսներ, և մենք իրական ազդեցությունը կհասկանանք առնվազն երեքից վեց ամիս»։
Արամյանը շեշտում է, որ կտուժեն ոչ միայն մակրոտնտեսական ցուցանիշները (որտեղ Ռուսաստանից կախվածությունը գնահատվում է միլիարդավոր դոլարներ, ներառյալ վերաարտահանումը), այլև կոնկրետ ձեռնարկությունները։ Բիզնեսների համար ճգնաժամային շղթան այսպիսին է.
1. Իրացվելիության դեֆիցիտ. Ընկերությունները չեն կարողանում վաճառել ապրանքներ և բախվում են կանխիկի պակասի։
2. Անվճարունակության ճգնաժամ. Խնդիրներ են առաջանում վարկային պարտավորությունների մարման հետ կապված։
3. Շղթայական ռեակցիա. Արտադրության կրճատումը ազդում է հարակից ոլորտների վրա՝ ներառյալ գյուղատնտեսությունից գնումները և բյուջե հարկային վճարումները։
Նախ կատարեք ձեր տնային աշխատանքը, ապա դիվերսիֆիկացրեք։
Արամյանը կողմ է նոր շուկաներ ուսումնասիրելու գաղափարին, բայց խստորեն քննադատում է դրա իրականացման ներկայիս մեթոդները։ Նրա կարծիքով, դիվերսիֆիկացիան պետք է լինի համակարգված աշխատանքի արդյունք, այլ ոչ թե քաղաքական մանևրների։
«Դուք չեք գտնի որևէ տնտեսագետ, որը կասի, որ դիվերսիֆիկացիան վատ է։ Բայց ո՞րն է խնդիրը։ Նախ մենք հարձակվում ենք մեր գոյատևման աղբյուրի վրա, ապա մտածում հետևանքների մասին։ Սա հիմնարարորեն սխալ մոտեցում է։ Նախ մենք պետք է կատարենք մեր տնային աշխատանքը, ապա մտածենք, թե ինչպես աստիճանաբար դուրս գալ»։
Տնտեսագետը օգտագործում է տարածված անալոգիա. «Մինչև գործատուի հետ բախվելը, խոհեմ մարդը նախ բարելավում է իր որակավորումը, ուղարկում է ռեզյումեներ և գտնում պահեստային տարբերակներ»։
Ավելին, նոր շուկաներ մուտք գործելը օբյեկտիվորեն դժվար է։ Պրոֆեսոր Պանկաջ Գեմավատի հեռավորության վրա հիմնված տնտեսական մոդելը (CAGE) մեջբերելով՝ Արամյանը նշում է, որ առևտրի խոչընդոտները չեն չափվում միայն կիլոմետրերով։ Մշակութային, վարչական և տնտեսական մոտիկության պատճառով, հայկական բիզնեսների համար Ռուսաստանի հետ իրական առևտրային հեռավորությունը (1600 սովորական կիլոմետրից պակաս) շատ ավելի կարճ է, քան, օրինակ, ԱՄԷ-ի կամ ԵՄ երկրների հետ, որտեղ գոյություն ունեն խիստ ինստիտուցիոնալ և մշակութային խոչընդոտներ։
Թուրքական շուկայի ռիսկերը
Թուրքիային (որի հետ Հայաստանը գտնվում է հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում) որպես պոտենցիալ այլընտրանք դիտարկելով՝ տնտեսագետը նշում է, որ սահմանների բացումը օբյեկտիվ առավելություն է։ Սակայն այս գործընթացը լուրջ մարտահրավերներ է առաջացնում հայ արտադրողների համար։
«Երբ մենք բացում ենք սահմանները, գործընթացը պետք է կառավարելի լինի։ Մենք պետք է հասկանանք ենթակառուցվածքների հզորությունը, բայց ամենակարևորը՝ թուրքական ապրանքները նույնպես կմտնեն մեր շուկա, և մենք պետք է դա հաշվի առնենք»։
Մասնագետի կարծիքով՝ թուրքական արտադրանքը (հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանքը) կարող է ավելի մրցունակ լինել։ «Հետևաբար, Հայաստանին անհրաժեշտ են հստակ գործիքներ՝ սեփական գյուղացիներին պաշտպանելու համար, հատկապես այն պատճառով, որ գյուղատնտեսական ոլորտը սուբսիդավորվում է ամբողջ աշխարհում։ Մենք պետք է նաև հաշվի առնենք քաղաքական իրավիճակը. Անկարայի ցանկացած գործողություն անբաժանելիորեն կապված է Բաքվի շահերի հետ», - բացատրում է նա։
Էներգետիկ անվտանգություն. Ադրբեջանից կախվածությունից խուսափելը
Մասնագետը հատուկ շեշտադրում է կատարում Հայաստանի էներգետիկ կախվածության վրա արտաքին մատակարարներից, հիմնականում Ռուսաստանից, քանի որ երկիրը չունի սեփական պաշարներ։ Ադրբեջանից էներգետիկ ռեսուրսների հիպոթետիկ գնման վերաբերյալ՝ Վարդան Արամյանը չափազանց անդրդվելի է։
«Ես կտրականապես դեմ եմ Ադրբեջանից գազ ներմուծելու գաղափարի քննարկմանը։ Դա հավասարազոր է գլուխդ դահճի սրի տակ դնելուն։ Դուք ձեր ամբողջ անկախությունը, այդ թվում՝ էներգետիկան, հանձնում եք մի երկրի, որը հայտարարում է. «Հայաստանը Արևմտյան Ադրբեջան է»։ Ավելի հիմար բան չեմ կարող պատկերացնել»։
Արամյանը համոզված է, որ նորմալ առևտրային հարաբերությունները չեն կարող նախորդել քաղաքական կարգավորմանը։ Առևտուրը պետք է հաջորդի հասարակությունների միջև քաղաքական հանդուրժողականությանը, այլ ոչ թե հակառակը։
«Մենք պետք է իրատես լինենք և չտրվենք պատրանքներին։ Մենք չենք կարող ամբողջ բեռը տեղափոխել բիզնեսի և հասարակության ուսերին և միայն դրանից հետո պարզել, թե ինչպես ենք հաղթահարելու իրավիճակը»։
