Ադրբեջանն այնպիսի ագրեսիվ պետություն է, որ ռազմական հարձակման պետք է սպասել ամեն պահի, թեև Ալիևի հայտարարությունը պարտադիր կերպով չի նշանակում պատերազմի նախերգանք: Այս մասին Euromedia24.com-ի հետ զրույցում նշեց ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան, թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը՝ անդրադառնալով Ադրբեջանի նախագահի հունվարի 7-ի հարցազրույցին, որի ընթացքում Իլհամ Ալիևն աչքի էր ընկել աննախադեպ կոշտ հռետորաբանությամբ:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Բացառել Ադրբեջանի կողմից ագրեսիվ քայլեր, հարձակումներ և լայնածավալ, փոքրածավալ պատերազմ՝ բնականաբար, մեծ միամտություն կլինի: Ադրբեջանը սպառնալիք պետություն է, ագրեսիվ պետություն է, և նրանից ամեն պահի հնարավոր է նման սպառնալիքներ ակնկալել: Ուստի դա չի կարելի բացառել: Իսկ դա կանխող մեխանիզմներն այս պահին մեզ մոտ շատ թույլ են: Այսինքն՝ դա կանխող մեր դիվանագիտությունը զրոյական է, բանակի գործոնը թուլացված է, և մնում է այլ պետությունների գծած կարմիր և ոչ կարմիր գծերը, որոնց մասին երբեմն հայտարարում է, օրինակ, Իրանը»:
Հարցազրույցի ընթացքում Բաքվի բռնապետը Հայաստանն անվանել էր «ֆաշիստական պետություն» և «սպառնալիք» տարածաշրջանի համար, նշել էր, թե «Հայաստանը չպետք է լինի աշխարհագրական պատնեշ» Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև, նաև հայտարարել էր, որ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը պետք է բացվի և կբացվի»:
Վերլուծելով Ալիևի հայտարարությունները՝ թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը բացահայտում է նրա խոսքերի առանցքային շերտերը, որոնք կարևոր են ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Թուրքիայի քաղաքականությունն ու հետագա գործողությունները հասկանալու համար:
Այս շարքում առաջին հերթին պետք է առանձնացնել պանթյուրքիզմի ծրագիրը, որն Ալիևն ու իր «մեծ եղբայր» Էրդողանը փաստացի փորձում են կյանքի կոչել այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը» բացելու և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև ցամաքային կապ ստեղծելու կամ ընդհանրապես Հայաստանը քարտեզի վրայից վերացնելու միջոցով: Հայ մասնագետները երկար տարիներ նախազգուշացնում էին, որ պանթյուրքիզմի ծրագիրն ամենևին էլ վերացական երևույթ չէ, այն մշտապես եղել է թուրք ղեկավարների սեղանի գիրքը և երբեք էլ դուրս չի եկել օրակարգից:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության մեջ պանթյուրքիզմը շարունակում է մնալ, իհարկե, երբեմն քողարկված, բայց երբ հնարավորությունները թույլ են տալիս, այդ պանթյուրքիզմը դառնում է բացահայտ քաղաքականություն»:
Մինչդեռ հակառուսական ուղղվածություն ունեցող քարոզիչները պնդում էին, թե պանթյուրքիզմն ընդամենը լեգենդ է, որը ռուսներն են հորինել՝ հայերին վախեցնելու և Հայաստանը Ռուսաստանի «գրկում» պահելու համար: Հիմա տեսնում ենք, որ Հայաստանի գոյությանը սպառնացող այս հավակնոտ ու ծավալապաշտական ծրագրի մասին ակնարկները գնալով ավելի ու ավելի ակնհայտ են դառնում ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ Ադրբեջանի պաշտոնական ելույթներում: Ռուբեն Մելքոնյանի խոսքով՝ 2015 թվականից պանթյուրքիզմը Թուրքիայի պաշտոնական քաղաքականության մասն է կազմում նաև դե յուրե՝ նկատի ունենալով այն փաստը, որ պանթյուրքիզմը Թուրքիայում իշխող դաշինքի մաս կազմող Ազգայնական շարժում կուսակցության՝ հայտնի «գորշ գայլերի» գաղափարախոսությունն է: Իսկ Ադրբեջանն էլ, որպես Թուրքիայի կրտսեր գործընկերը, նմանակում է Թուրքիայի քաղաքականության միտումները՝ հետապնդելով իր ծավալապաշտական նպատակները տարածաշրջանում:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Պետք է ֆիքսել, որ թուրքական և ադրբեջանական քաղաքականությունը հենված է բացահայտ պանթյուրքիզմի տարբեր դրույթների վրա, որոնք Թուրքիայի պարագայում երբեմն այլ ձևակերպումներ ունեն, Ադրբեջանի պարագայում այլ ձևակերպումներ ունեն և այլ թիրախներ»:
Այս համատեքստում է տեղավորվում նաև Ալիևի՝ «Հայաստանը չպետք է լինի աշխարհագրական պատնեշ» արտահայտությունը, որը կրկին պանթյուրքիզմի բացահայտ դրսևորում է: Թուրքագետի խոսքով՝ սա Հայաստանի հանդեպ բացահայտ հարձակման, սպառնալիքի կոչ է, քանի որ Հայաստանը դիտարկվում է ոչ թե որպես երկիր, որի հետ իբր թե ուզում են խաղաղություն հաստատել, այլ իբրև «պատնեշ», իսկ պատնեշը սովորաբար հաղթահարում են կամ վերացնում:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանը «ֆաշիստական պետություն» անվանելուն, սա, իհարկե, դասական կեղծիք է: Զարմանալի է «ֆաշիզմ» տերմինը լսել մի պետության ղեկավարից, որտեղ հերոսացվում են հին ու նոր ֆաշիստները՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստների հետ համագործակցած ադրբեջանցիներից մինչև Ռամիլ Սաֆարով և այլ հանցագործներ, մի պետությունից, որտեղ հայատյացությունը, հայերի էթնիկ զտումների քաղաքականությունն իրականացվում է պետական մակարդակով: Ցավալին այն է, որ սրան ամենաբարձր մակարդակով հակադարձելու փոխարեն Հայաստանում վախվորած փորձում են այսպես ասած՝ «հասկանալ», թե ինչի՞ են մեզ «ֆաշիստ» անվանում: Մինչդեռ «ֆաշիզմ» ասվածը ինչպես Հիտլերի, այնպես էլ Ալիևի ամենաթույլ կողմն է, և կարելի էր շատ հեշտ ջախջախել Բաքվի բռնապետին հենց այս դաշտում:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Դա նույնն է, որ Հիտլերի խոսի ֆաշիզմի քննադատությունից, և նրան որևէ կերպ չկարողանան հակադարձել, այսինքն՝ Հիտլերի ամենաթույլ, խոցելի տեղը չկարողանան օգտագործել: Այսօրվա պարագայում այդ նույնը տեղի է ունենում Իլհամ Ալիևի ելույթների և հայտարարությունների ժամանակ: Գիտեք, հայտնի խոսքեր կան, որ գողը առաջինն է ասում՝ «բռնեք գողին», անբարոյականն առաջինն է քննադատում բարոյականության խախտումները, և հիմա ստացվել է այնպես, որ փաստորեն ֆաշիստը առաջինն է գոռում՝ «դատապարտեք ֆաշիզմը» կամ քննադատում է ֆաշիզմը՝ ինքը լինելով հենց դրա դրսևորողն ու կրողը»:
Անշուշտ, Ալիևի կողմից ֆաշիզմի շահարկումը նոր երևույթ չէ, բայց այս անգամ այն ներկայացվում է նոր փաթեթավորմամբ և շեշտադրումներով: Ալիևն ասում է, թե այդ «ֆաշիստական պետությունը» կա՛մ Հայաստանի իշխանությունները պետք է ոչնչացնեն, կա՛մ իրենք: Ռուբեն Մելքոնյանի խոսքով՝ թարգմանաբար սա նշանակում է բացահայտ միջամտություն Հայաստանի ներքին գործերին:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Այսինքն՝ ուղղորդում է [Հայաստանի] իշխանություններին անել ինչ-ինչ քայլեր, իր ձևակերպմամբ իբրև թե «ֆաշիզմի վերացում», կամ հայտարարում է իր հարձակման մասին, անոնս է անում, որ իբրև թե «ֆաշիզմը» վերացնելու պատրվակով նա չի բացառում Հայաստանի վրա հարձակումը, որովհետև ոչնչացնել դա նշանակում է ոչ թե խաղաղ մեթոդներով, այլ բիրտ, կոշտ մեթոդներով»:
Ընդհանուր առմամբ, Ալիևի ելույթը պետք է գնահատել ոչ միայն իբրև պատերազմի սպառնալիք, այլև որպես դիվանագիտական աղմուկ, որոշակի քաղաքական ճնշում, որի արդյունքում Հայաստանի ղեկավարությունը գնաց հերթական զիջումների: Հունվարի 11-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խոսնակը հայտարարեց, որ Հայաստանը դիտարկում է Արցախյան հիմնախնդրի կարգավորմամբ զբաղվող ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը լուծարելու հարցով ԵԱՀԿ դիմելու հնարավորությունը, որը Ադրբեջանի վաղեմի ցանկությունն էր:
Ռուբեն Մելքոնյան. «Փաստորեն, Իլհամ Ալիևը իր մի հարցազրույցով հասավ նրան, որ Հայաստանի «դուխով» իշխանությունները անմիջապես ևս մեկ կապիտուլյացիայի գնացին»:
Պետք է արդյոք սպասել Ադրբեջանի հարձակմանը մոտ ժամանակներում՝ դժվար է կանխատեսել. դա կախված է ռազմական, ներքաղաքական, աշխարհաքաղաքական մի շարք գործոններից: Բոլոր դեպքերում Ալիևը, ինչպես տեսանք, հայտարարեց ադրբեջանա-թուրքական երկարաժամկետ ծրագրերի մասին, որոնք ամենևին էլ խաղաղության մասին չեն: Մինչդեռ Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են բթացնել մարդկանց ուղեղները գալիք «խաղաղության դարաշրջանի» մասին դատարկ խոստումներով: Ակամայից հիշում ես դասականի՝ Նիկոլո Մաքիավելու խոսքերը. «Պատերազմից հնարավոր չէ խուսափել, այն կարելի է միայն հետաձգել հօգուտ թշնամու»:
Արամ Սարգսյան
