Գեղարքունյաց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տեր Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյանը ««Եկեղեցին իրավունք չունի զբաղվել քաղաքականությամբ». մի վտանգավոր մոլորություն» վերտառությամբ հրապարակում է արել։
«Մեր ժամանակներում հաճախ կարելի է լսել մի դատողություն, որը գրեթե վերածվել է ինքնաբավ կարգախոսի. «Եկեղեցին իրավունք չունի զբաղվել քաղաքականությամբ»։ Այս արտահայտությունը սովորաբար ներկայացվում է որպես ժամանակակից աշխարհիկ պետության ինքնըստինքյան պահանջ, որի հետ անհամաձայնությունը կարծես արդեն իսկ քաղաքական կամ կրոնական ծայրահեղության նշան է։ Աստվածաբանական տեսանկյունից հարցը պետք է ձևակերպել այլ կերպ. արդյոք եկեղեցին կարող է հրաժարվել հասարակության ճակատագրի վերաբերյալ իր վկայությունից և արդյոք նա կարող է լռել այնտեղ, որտեղ վտանգվում են ճշմարտությունը, արդարությունը, մարդկային արժանապատվությունը և ժողովրդի գոյաբանական հիմքերը։ Ըստ էության խնդիրը երբեք չի եղել այն, թե եկեղեցին պետք է իշխի պետությանը, այլ այն, թե արդյոք պետությունը կարող է գոյատևել առանց այն բարոյական ու հոգևոր հիմերի, որոնց մասին մշտապես հիշեցնում է եկեղեցին։
«Կեսարինը՝ Կեսարին». սահմանազատում, ոչ թե բաժանում
Քրիստոսի խոսքը՝ «Կեսարին տվեք Կեսարինը, և Աստծուն՝ Աստծունը», հաճախ մեկնաբանվում է որպես կրոնի և քաղաքականության ամբողջական բաժանման բանաձև։ Սակայն այդպիսի ընթերցումը սոսկական ու մակերեսային է։ Հռոմեական աշխարհում կայսրը ոչ միայն քաղաքական ղեկավար էր, այլ հաճախ հավակնում էր աստվածային կարգավիճակի։ Քրիստոսի խոսքը առաջին հերթին սահմանափակում էր պետության հավակնությունները։ Այն ասում էր, որ գոյություն ունի մի ոլորտ, որի նկատմամբ Կեսարը իշխանություն չունի։ Մարդու խիղճը, ճշմարտությունը, Աստծու պատկերը կրող անձը չեն պատկանում պետությանը։ Այսպիսով քրիստոնեությունը ոչ թե լուծարեց քաղաքականությունը, այլ ազատեց մարդուն քաղաքականության աստվածացումից։ Եկեղեցին ծնվեց որպես հիշեցում այն մասին, որ ոչ մի երկրային իշխանություն բացարձակ չէ։ Նրա գոյությունն արդեն իսկ նկատելի սահման է յուրաքանչյուր քաղաքական համակարգի համար։
Եկեղեցու մարգարեական առաքելությունը
Սուրբ Գրքում Աստծու ժողովուրդը երբեք չի առանձնացվում պատմությունից։ Մարգարեները մշտապես խոսում են թագավորների, իշխանավորների, դատավորների և հասարակական անարդարությունների մասին։ Ամոսը դատապարտում է սոցիալական ճնշումը, Եսային մերկացնում է իշխանության կոռուպցիան, Երեմիան հանդիմանում է ազգային ինքնախաբեությունը։ Նաթան մարգարեն դատապարտում է Դավիթ թագավորին։ Նրանցից ոչ մեկը չի ձգտում քաղաքական իշխանության, սակայն նրանցից ոչ մեկն էլ չի լռում իշխանության առջև։ Մարգարեի առաքելությունը իշխանությունը վերցնելը չէ, այլ իշխանության դատաստանը ճշմարտության լույսի ներքո։ Այս իմաստով եկեղեցին մարգարեական համայնք է։ Նրա առաքելությունը չի ավարտվում խորանի առջև։ Նա կանչված է վկայելու Աստծու ճշմարտության մասին նաև պատմության մեջ։
Եկեղեցու լռության գայթակղությունը
Պատմությունը ցույց է տալիս, որ եկեղեցու համար ամենամեծ վտանգներից մեկը ոչ թե քաղաքական ակտիվությունն է, այլ բարոյական լռությունը։ Երբ պետությունը բացարձակացնում է իրեն, երբ ազգը վերածվում է կուռքի, երբ գաղափարախոսությունը փոխարինում է ճշմարտությանը, եկեղեցու լռությունը հավասարարժեք է մեղսակցություն։ Քսաներորդ դարի ողբերգությունները դրա վկայություններն են։ Տոտալիտար համակարգերը չէին վախենում «լռող եկեղեցիներից»։ Նրանք վախենում էին այն «եկեղեցիներից», որոնք հիշեցնում էին, որ մարդը ստեղծված է Աստծու պատկերով և չի կարող դառնալ քաղաքական նախագծերի նյութ։ Երբ եկեղեցին լռում է հանուն հանգստության, նա դադարում է լինել աղ և լույս։ Նա կարող է պահպանել իր կառույցները, բայց կորցնել իր հոգին։
Քաղաքականությունը և բարոյական կարգը
Քաղաքականությունը կոչված է կազմակերպելու հասարակական կյանքը, սակայն այն ինքնուրույն չի ստեղծում բարու և չարի չափանիշները։ Օրենքը կարող է սահմանել, թե ինչն է թույլատրելի, բայց չի կարող ինքն իրեն պատասխանել, թե ինչն է արդար։ Ժողովրդավարությունը կարող է արտահայտել մեծամասնության կամքը, սակայն մեծամասնությունը միշտ չէ, որ նույնանում է ճշմարտության հետ։ Այդ իսկ պատճառով հասարակությանը անհրաժեշտ են այնպիսի ինստիտուտներ, որոնք իշխանությունից անկախ կերպով հիշեցնում են բարոյական կարգի մասին։ Եկեղեցին դրանցից մեկն է, գուցե, ամենահինն ու ամենապատասխանատուն։ Նրա նպատակը քաղաքական որոշումներ կայացնելը չէ, այլ հիշեցնելը, որ գոյություն ունի ճշմարտություն, որը չի հառաջանում քվեարկությամբ։
Հայկական փորձառությունը
Հայ ժողովրդի պատմության մեջ եկեղեցին երբեք չի եղել միայն պաշտամունքային հաստատություն։ Դարեր շարունակ նա եղել է ազգային հիշողության պահապան, կրթության կենտրոն, մշակույթի կերտող և պետականության բացակայության պայմաններում՝ հավաքական ինքնության հենարան։ Այս պատմական փորձառությունը պատահականություն չէ։ Այն բխում է եկեղեցու բնույթից։ Քրիստոնեական համայնքը գոյություն ունի ոչ թե պատմությունից դուրս, այլ պատմության ներսում։ Նա կիսում է իր ժողովրդի ճակատագիրը և չի կարող անտարբեր լինել նրա ապագայի հանդեպ։ Ուստի՝ ազգային, մշակութային կամ պետական ճգնաժամերի ժամանակ եկեղեցուց լռություն պահանջելը նշանակում է պահանջել, որ նա հրաժարվի իր պատմական հիշողությունից և սեփական ինքնությունից։
Եվ ուրեմն
Եկեղեցին կոչված չէ կառավարելու պետությունը։ Նա կոչված չէ դառնալու կուսակցություն, ընտրական մեքենա կամ աշխարհիկ իշխանության մրցակից։ Սակայն եկեղեցին նաև կոչված չէ լռելու։ Նրա առաքելությունը հիշեցնելն է, որ պետությունը վերջնական իրականություն չէ, որ քաղաքականությունը չի կարող փոխարինել ճշմարտությանը, և որ մարդու արժանապատվությունը վեր է յուրաքանչյուր գաղափարախոսությունից ու իշխանությունից։ Երբ եկեղեցին փորձում է դառնալ պետություն, նա հարևանցում է իր առաքելությունը։ Բայց երբ նա հրաժարվում է խոսել ճշմարտության անունից՝ դավաճանում է իր առաքելությանը։ Ուստի հարցը այն չէ, թե արդյոք եկեղեցին պետք է խոսի քաղաքականության մասին։ Հարցն այն է, թե արդյոք նա կհամարձակվի մնալ հասարակության խիղճը մի աշխարհում, որը հաճախ մոռանում է, որ Կեսարն ինքը նույնպես ենթակա է ավելի բարձր դատաստանի։
հ.գ. Եթե խոսքը պետական իշխանության համար կուսակցական պայքարին, ընտրություններին կամ թեկնածուների աջակցելուն մասնակցելու մասին է, շատ երկրներում ընդունված է, որ եկեղեցին պետք է զերծ մնա անմիջական քաղաքական գործունեությունից՝ պահպանելով պետության և եկեղեցու տարանջատման սկզբունքը։ Եթե խոսքը հասարակական, բարոյական կամ ազգային նշանակության հարցերի վերաբերյալ դիրքորոշում արտահայտելու մասին է, ապա կրոնական կազմակերպությունները, ինչպես մյուս հասարակական ինստիտուտները, սովորաբար ունեն խոսքի ազատության իրավունք և կարող են արտահայտվել հանրային խնդիրների շուրջ։ Եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքը նշանակում է, որ՝ եկեղեցին չի իրականացնում պետական իշխանություն, պետությունը չի ղեկավարում եկեղեցու դավանաբանական կյանքը, պետական որոշումները չեն ընդունվում եկեղեցական հրամաններով։ Պատմության ընթացքում եկեղեցին և քաղաքականությունը գրեթե միշտ փոխկապակցված են եղել։
Օրինակ՝ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցը թեև հոգևորական էր, բայց զբաղվեց հայոց գրերի ստեղծումով, Մարտին Լյութերը, թեև հոգևորական էր, բայց հիմնականում հայտնի է որպես քաղաքացիական իրավունքների առաջնորդ։ Նույն կերպ՝ Մովսես Խորենացին, Ս. Ներսես Շնորհալին, Մկրտիչ Ա Խրիմյանը, ազդեցիկ քաղաքական գործիչ՝ Արքեպիսկոպոս Թոմաս Բեկետը, Կարդինալ Րեշելյեն, Կարդինալ Մազարինին, Ջիրոլամո Սավոնարոլան, Հովհաննես-Պողոս Երկրորդը։ Նույնիսկ նորագույն շրջանում բազմաթիվ եկեղեցիներ դեր են խաղացել հասարակական շարժումների մեջ, օրինակ՝ քաղաքացիական իրավունքների պայքարում, օր՝ Գրիգոր Տաթևացին, Դեսմոնդ Տուտուն, Գրիգոր 7-րդ պապը, Օսկար Ռոմերոն։ Հետևաբար, եկեղեցու և քաղաքականության լիակատար բաժանումը համեմատաբար նոր երևույթ է։ Այսպիսով՝ «Եկեղեցին իրավունք չունի զբաղվել քաղաքականությամբ» պնդումը չափազանց բացարձակ է։ Ավելի հավասարակշռված դիրքորոշումը կարող է լինել հետևյալը. Եկեղեցին իրավունք ունի արտահայտվելու հանրային և բարոյական հարցերի վերաբերյալ, սակայն չպետք է վերածվի կուսակցական կամ իշխանական պայքարի գործիքի»։
