«Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի դերն ու ներդրումները շատ են՝ տնտեաության եւ այլ տարբեր ոլորտներում:
Սրա մասին մենք ոչ թե պարզապես մոռանում ենք, այլ ընդհանրապես մոռացել ենք։ Ահա վերջերս ես խոսում էի մի խումբ երիտասարդների հետ՝ կրթված, հայաստանյան բուհեր ավարտած, և նրանք զարմանքով էին լսում, երբ ես ասացի՝ այս ծաղկուն հովիտը, որտեղ ձմերուկ է աճում, բանջարեղեն եւ մրգեր, այնտեղ իրականում աղակալած հողեր էին, և որ Արարատյան դաշտավայրն այսօր այնպիսին է, ինչպիսին կա՝ հայ, ռուս, ընդհանրապես խորհրդային կենսաբանների, ագրոնոմների և գիտնականների ջանքերի շնորհիվ, նրանք պարզապես զարմացան, նրանք դա չէին գիտեր․ կարծում էին, թե այդպես միշտ է եղել, մինչդեռ սա Ռուսաստանի եւ անդրկովկասյան երկրների համատեղ ջանքերի արդյունք է:
Մեր գրքում, որը մեծ աշխատություն է, այս հարցերի մասին ենք խոսում»։
Այս մասին «Ռուսաստանը և Հարավային Կովկասը. պատմություն և մշակույթ» գրքի շնորհանդեսի ժամանակ
հայտարարել է Երևանում Ռուսաստանի Գիտության և մշակույթի կենտրոնի ղեկավար Վադիմ Ֆեֆիլովը:
Աշխատությունը կյանքի է կոչվել «Ռոսսոտրուդնիչեստվո»-ի և ՌՈՒՆԻՎԵՐՍ հրատարակչության համագործակցության արդյունքում և համընկնում է 2025 թվականին նշվող հանրային դիվանագիտության 100-ամյակի հետ։
«Դարերի միջով. Ռուսաստանը և Անդրկովկասը քաղաքակրթությունների երկխոսության մեջ» խորագրով քննարկման ժամանակ մասնակիցները քննարկեցին Ռուսաստանի և Անդրկովկասի երկրների միջև դարավոր պատմական և մշակութային կապերը, նրանց ընդհանուր մշակութային ժառանգությունը, խորհրդային շրջանի ազդեցությունը հայ ժողովրդի ինքնության վրա, ինչպես նաև մշակութային և կրթական երկխոսության դերը տարածաշրջանային կայունության ամրապնդման և երկկողմ համագործակցության հեռանկարների գործում։
Պատմական գիտությունների թեկնածու, Պլեխանովի անվան Ռուսաստանի տնտեսագիտական համալսարանի Երևանի մասնաճյուղի տնօրեն Թամարա Վարդանյանն էլ շեշտում է՝ նման աշխատությունները բավական կարևոր են այսօր հատկապես, քանի որ ընդհանուր առմամբ գիտական առնչությունները մի փոքր նվազել են Հայաստան,Ռուսաստան ձևաչափում, և սա չի կարող չմտահոգել .
«Նման աշխատությունները, որոնք ներառում են հատկապես 19-րդ դարի ժամանակաշրջանը, նրանք լույս են սփռում այդ կարևոր, կարելի է ասել, վճռական մի փուլի, որը վերաձևավորել է նաև տարածաշրջանի քարտեզը, թե վարչական քարտեզը՝ վարչատնտեսական և թե՛ նաև էթնիկ քարտեզը։19-րդ դարը, ինչպես գիտեք,դա այն ժամանակաշրջաններ, երբ մի տարածաշրջանը անցավ Ռուսական կայսրության տարածք,դա սկսվեց 1801 թ․ից, երբ Վրաստանն անցավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ, և 1828 թ․-ին էլ նաև Թուրքմենչայի պայմանագրով Արևելյան Հայաստանը միացավ։Ռուսաստանի այս ժամանակաշրջանը, իսկապես, ես առաջին հերթին հայ ժողովրդի կյանքում պետք է ասեմ, որ դրական փոփոխություններ մտցվեց, և այս մոտեցումը, դ ակադեմիական մոտեցում է, ոչ թե քաղաքական, ոչ այլ կերպ, այլ զուտ պատմագիտական և ակադեմիական մոտեցում է, որ, իսկապես, դրական նշանակություն է ունեցել Արևելյան Հայաստանի անցումը Ռուսաստանին։
Մենք պետք է նայենք, տեսնենք 18-րդ դարում ինչպիսի իրավիճակ էր Արևելյան Հայաստանում, և 17-րդ դարում ինչպիսի իրավիճակ էր։ Համոզված եմ, որ ոչ ոք չի մոռացել, նաև որ Արևելյան Հայաստանը գտնում էր այդ ժամանակ Պարսկաստանի տիրապետության տակ և։Գիտենք և Շահաբասի բռնագաղթի մասին 300000, ուրեմն, մենք զոհ ունեցանք նաև հետագայում, հ օրինակ՝ 1790-ական թվականներին, Արցախից արտագաղթ եղավ, Խաչեն գավառից՝ հատկապես, և այլն, և 17,18-րդ դարերում մենք։Եվ ունենք իրավիճակ, երբ հայկական էթնիկ տարրը բավականին էսպես սեղմված, ճնշված, բավական էսպես իրավիճակում է։ Ավելի վատթար էր իրավիճակը Օսմանյան կայսրությունում, մենք այդ մասին շատ լավ գիտենք, և որը ավարտվեց 1915 թվականի ցեղասպանությամբ։Իսկ ինչ վերաբերվում է 19-րդ դարին, ապա Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ, բնականաբար, սոցիալ տնտեսական իրավիճակը ավելի բարելավեց։ 1836 թվականի բոլոժենի են հատկապես ուզում եմ հիշատակել, երբ մեր եկեղեցու հարաբերությունները ռուսական իշխանության հետ կարգավորվեց։
Եվ մեր եկեղեցին մեծամասամբ պահպանեց այն իշխանությունը, որը ինքը ինքը ունեցել էր։ Է մի փոքր այլ իրավիճակ էր վրացական եկեղեցու հետ, 1811 թ․-ին վրացական եկեղեցու մի կարգավիճակը մի փոքր իջավ, քանի որ վրացիներ, ինչպես գիտենք, նրանք ուղղափառ են և ռուսները նույնպես ուղղափառ են, այդ իսկ պատճառով ուղղափառ եկեղեցին վրացիների նկատմամբ և վրացական եկեղեցու նկատմամբ մի փոքր այլ վերաբերմունք ունեցավ։Ինչը չեղավ մեր նկատմամբ, մենք բավականին էսպես կարգավիճակը պահպանեցինք»-ասում է Վարդանյանը:
Պատմական գիտությունների դոկտոր Ստեփան Ստեփանյանցն էլ հավելում է՝ գիրքը հետաքրքիր կլինի հատկապես ուսանողների համար.«Գիրքը շատ հետաքրքիր է, եւ փուլերը՝ 1801 թ․ից մինչև 1917 թ․-ին, ամբողջը ձեւավորում է իր մեջ է:
Այն հետաքրքիր եւ օգտակար կլինի նաև ռուսախոս ուսանողությանը համար : Գիրքը հետաքրքիր է նաեւ նրանով, որ Երևանին է նվիրված, մեր քաղաքի զարգացումը կա, այնտեղ կան նաեւ մեր մտավորականները՝ և՛ Սուրենյանցը, և՛ Թումանյանը, և՛ Լորիս Մելիքովը, որոնք գործել են ցարական Ռուսաստանի կազմում»:Ներկաներն ընդգծում են նաև՝ նման ձևաչափով քննարկումները և աշխատությունները, վստահաբար կարևոր քայլ են երիտասարդ սերնդի շրջանում պատմության նկատմամբ հետաքրքրությունը արթնացնելու և երկու պետությունների մշակութային և գիտական կապն ամրապնդելու համար։
