ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մշտապես քննադատել է երկրի բարձրագույն կրթության համակարգը և պնդել դրա արմատական կրճատման վրա: Նա առաջարկել է պետական համալսարանների թիվը ներկայիս 27-ից կրճատել մինչև 8: Սակայն, կրթության որակի համար պայքարի մասին վարչապետի հրապարակային հռետորաբանությունը այլ երանգ է ստանում, երբ նայում ենք իր սեփական ընտանիքի կրթական ուղուն: Պարզվում է, որ մինչ Փաշինյանը «բարեփոխում է» հայկական համալսարանները, նրա երեխաները ակադեմիական ուսում են ստանում արտասահմանում՝ Էստոնիայում, Գերմանիայում և Միացյալ Նահանգներում:
Գիտելիքների ընտանեկան աշխարհագրություն
Վարչապետի ավագ դուստրը՝ Մարիամը, ավարտել է Էստոնիայի Տարտուի համալսարանը, ապա շարունակել է ուսումը Ֆրայբուրգի Ռոբերտ-Բոշի համալսարանում (Գերմանիա): Նա ազատ տիրապետում է երեք լեզվի և, իր իսկ խոստովանությամբ, երբեք բաց չի թողնում Եվրոպայում սովորելու հնարավորությունը: Նրա որդին՝ Աշոտը, 2018 թվականին ընդունվել է նույն Տարտուի համալսարան: Նրա կրտսեր դուստրը՝ Շուշանը, այժմ սովորում է Գերմանիայում, նույնպես Ռոբերտ Բոշի համալսարանում: Վարչապետի նախկին կինը՝ Աննա Հակոբյանը, 2001 թվականին դասընթացներ է անցել Ամերիկյան համալսարանում։
Այսպիսով, Փաշինյանների ընտանիքի համար բարձրագույն կրթությունը բացառապես օտարերկրյա արտադրանք է։ Հեգնանքով՝ ավագ դպրոցի աշակերտների հետ հանդիպումների ժամանակ Շուշան Փաշինյանը գովազդում է գերմանական համալսարան՝ առանց նշելու հայկական համալսարանների կողմից առաջարկվող հնարավորությունները։
Երկակի ստանդարտ
Իրավիճակն ավելի նկարագրական է դառնում, երբ հաշվի ենք առնում Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանի ընտանիքը։ Նրա դուստրը նույնպես մեկնել է Գերմանիա՝ բարձրագույն կրթություն ստանալու համար։ Երբ լրագրողները հետաքրքրվեցին այս որոշման մասին, նախարարը կտրուկ պատասխանեց. «Ոչ ոք իրավունք չունի քննադատել իմ երեխաների ընտրությունը։ Ես կարծում եմ, որ դուք ներխուժում եք իմ անձնական տարածք»։ Դիրքորոշումը, անշուշտ, հարմար է. իր երկրի կրթական բարեփոխումների համար պատասխանատու պաշտոնյան նախընտրում է օտարերկրյա դիպլոմ իր երեխայի համար։
Օրենք «մեր սեփականների» համար
Այս ֆոնին՝ Անդրեասյանի նախարարությունը գովազդում է մի օրինագիծ, որը, կարծես, նպատակային օգուտ է քաղաքական և բիզնես էլիտայի երեխաների համար։ Փաստաթղթում առաջարկվում է պարտադիր զինվորական ծառայությունից ազատել այն քաղաքացիներին, ովքեր ավարտում են աշխարհի 50 լավագույն համալսարաններից մեկը և այնուհետև երեք տարի ծառայում են Հայաստանի կառավարությունում: Ակնհայտ է, որ այս դրույթը հիմնականում օգուտ կբերի հարուստ ընտանիքների սերունդներին, ովքեր կարող են իրենց թույլ տալ սովորել հեղինակավոր արևմտյան համալսարաններում։
Նվազող ֆինանսավորում
Մինչ պետությունը կրճատում է համալսարանների թիվը, կրթության մեջ ներդրումները մնում են չափազանց ցածր: Հայաստանի այս ոլորտի ծախսերը կազմում են ՀՆԱ-ի մոտ 2%-ը՝ զգալիորեն ցածր, քան իր տարածաշրջանային հարևանների ծախսերը. Ադրբեջանում այս ցուցանիշը կազմում է 3.5%, իսկ Վրաստանում մոտենում է 4%-ին: Սակավ ֆինանսավորումը անխուսափելիորեն ազդում է աշխատուժի վրա. 2019-ից 2024 թվականներին դասախոսների ընդհանուր թիվը 6747-ից նվազել է մինչև 6450, մինչդեռ բարձրագույն կրթություն ունեցող աշխատողների թիվը նվազել է 6.2%-ով: Միաժամանակ, մագիստրոսական ծրագրեր առաջարկող ուսումնական հաստատությունների թիվը նույնպես նվազում է. 2022-2023 թվականներին դրանց թիվը 49 էր, մինչդեռ մեկ տարի անց՝ արդեն 37։
Ու՞ր է տանում ամեն ինչ
Այս գործոնների համադրությունը հստակ միտում է ցույց տալիս. բարձրագույն կրթությունը Հայաստանում աստիճանաբար դառնում է ավելի քիչ հասանելի սովորական քաղաքացիների համար։ Պետական համալսարանների թվի կրճատումը, քրոնիկ թերֆինանսավորումը, որակյալ կադրերի արտահոսքը և արտասահմանյան համալսարանների շրջանավարտների համար նախատեսված օրենսդրական արտոնությունները ստեղծում են մի համակարգ, որտեղ հեղինակավոր համալսարանի դիպլոմը գնալով ավելի շատ կլինի էլիտայի երեխաների համար։ Մնացածը ստիպված կլինեն կամ տնօրինել փոքրացող պետական համակարգի մնացորդները, կամ ընդհանրապես հրաժարվել բարձրագույն կրթության գաղափարից։
