Արամ Վերդյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է․
Հարգելի ընկերներ, հրապարակային խոսքով հանդես եմ գալիս` հաշվի առնելով մեր` արցախցիներիս ներկայիս, մեղմ ասած, ծանր իրավիճակը, ապագայի նկատմամբ անորոշությունը և այդ խնդիրների լուծման ուղղությամբ ՀՀ կառավարության կոնկրետ քայլերի բացակայությունը: Այս պնդմանը հանգել եմ շուրջ 16 ամիս պետական մարմինների ղեկավարներին բազմաթիվ դիմումներ ուղղելուց, նրանց հետ հանդիպումներ ունենալուց, նրանց ուղղված բանավոր և գրավոր առաջարկությունները նրանց կողմից անտեսվելուց կամ արհեստական ձգձգումներ անելուց հետո:
Նշեմ, որ արցախցիների` իրենց հազարամյա բնօրրանից բռնի տեղահանումից, էթնիկ զտումից անցել է 16 ամիս, իսկ այս ամիսների ընթացքում մեզ` արցախցիներիս, զբաղեցրել են ՀՀ անձնագրային բաժանմունքների հերթերում անվերջ կանգնելով, այս պետական մարմնից մեկ այլ մարմին ուղարկելով, «50-հազարներ»-ը տալու կամ չտալու հայտարարություններով, «Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային ապահովման պետական աջակցության» ծրագրի «անվերջ» քննարկումներով (3 մլն դրամը 4մլն դարձնելը, 4 մլն-ը 5 մլն դրամ դարձնելը)` վերջում որոշ շրջանակների կողմից տարածելով այն թեզը, որ արցախցիները ուզում են միայն Երևանում ապրել: Նաև` ոչ պետական կառույցների` ՄԱԿ-ի, Կարմիր Խաչի կամ այլ ՀԿ-ների կամ հիմնադրամների կողմից «անվերջ թվացող» դասընթացներով:
Հաշվի առնելով իմ մասնագիտական (տնտեսագիտական) հմտությունները և փորձը, շփումները Արցախի և ՀՀ հմուտ մասնագետների հետ` կարող եմ պնդել և նշել արցախցիների ամենակարևոր հիմնախնդիրները`
1. կայուն եկամտի խնդիր, դա կլինի աշխատավարձի տեսքով թե փոքր ու միջին բիզնեսով, ագրոբիզնեսով, ֆերմերային տնտեսությամբ զբաղվելով, թե ուժային մարմիններում ծառայելով: Այն կարող է լինել թե´ Շիրակում, թե´ Սյունիքում, թե´ Լոռիում, թե´ Երևանում: Ճիշտ պետական քաղաքականություն ու ցանկություն ունենալու դեպքում խնդիրը լուծելի է,
2. բնակարանային ապահովություն, որի աշխարհագրական տեղադրությունը կախված է վերոնշյալ 1-ին խնդրի լուծման քաղաքականությունից: Կայուն եկամուտ ունենալն է թույլ տալու օգտվել բնակարանային ապահովման ծրագրից, քանի որ ծրագիրը իրականացվում է առևտրային բանկերով, իսկ բանկերի հետ իրավահարաբերություններն առանց եկամուտի դատապարտված են ձախողման: Հաշվի առնելով, որ արցախցիների կեսը ապրել է առանձնատներում և ունեցել է լրացուցիչ եկամուտ (փոքր տնային տնտեսություն վարելով)` միանշանակ բնակապահովման ծրագրին առանց այդ նույն ծրագրի` «անհատական բնակելի տան կառուցման» բաղադրիչի լավացման անհնար է հասնել: Նաև լրացուցիչ շինարարության խթանումը հնարավորություն է տալու բնակարանների առուվաճառքի շուկայում գները կարգավորել և թույլ չտալ արհեստականորեն բարձրացնել` պայմանավորված այս ծրագրի պահանջարկով, ինչպես նաև խթանելու ու զարգացնելու է ՀՀ տնտեսությունը:
Այսօր Սյունիքի մարզում պետական մրցույթի շրջանակում կատարվող 1 առանձնատան շինարարությունը ՀՀ պետական բյուջեի վրա նստում է մոտ 32.5 մլն ՀՀ դրամ: Հաշվի առնելով, որ Արցախի մեկ ընտանիքի միջինացված գործակիցը մոտ 3.5 է` անհնար է ծրագրում նշված գումարներով (3, 4 կամ 5 մլն-ով) կառուցել անհատական բնակելի տուն: Ավելորդ եմ համարում, բայց լրացուցիչ կնշեմ` մինչև ընտանիքը ապահովված չէ բնակարանով, այդ ընտանիքի բոլոր ադամները պետք է ստանան 40+10 հազար ՀՀ դրամ պետական աջակցությունը՝ կեցության և այլ ծախսերը հոգալու նպատակով: Հավելեմ, որ այս տրվող գումարները, որոշ պաշտոնյաների բնորոշմամբ «միլիարդները», ոչ թե մտնում են բռնի տեղահանված արցախցիների գրպանները, այլ, վճարելով բնակվարձի և այլ ծախսերի դիմաց, մտնում են ՀՀ-ում բնակվող տեղի քաղաքացիների գրպանները, որը մուլտիպլիկացիոն էֆեկտ տալով` աշխուժացնում է ՀՀ տնտեսությունը և գեներացնում տնտեսական աճ ու լրացուցիչ հարկեր:
Վերոնշյալ կետերում նշեցի 2 կարևոր հիմնախնդիրներ: 1-ին կետի` կայուն եկամուտ ունենալու խնդրի լուծման իմ տեսլականն ու առաջարկությունները հրապարակային թվարկում եմ`
1. Արցախում ուժային մարմիններում ծառայած անձանց անխոչընդոտ ծառայության ընդունում ՀՀ ուժային մարմիններում` զուգահեռ ապահովելով բնակապահովման բաղադրիչը: «Անխոչընդոտ» նշանակում է, օրինակ, այսպես կոչված «քաղաքացիության» հարցը ոչ թե պետք է ՀՀ Զինված ուժերի ծառայողը լուծի, որին արհեստականորեն դարձրել են «ոչ քաղաքացի», այլ այդ ուժային մարմինը: Այսինքն, արցախցի նախկին ծառայողը, այցելելով ՀՀ-ում ուժային գերատեսչություն, մեկ դիմումով պետք է լուծի և´ քաղաքացիության, և´ զինկոմիսարիատի, և´ նաև այսպես կոչված այլ հարցումների հարցը և ընդունվի ծառայության «մեկ պատուհան» սկզբունքով: Այսինքն, այդ գերատեսչություններում պետք է ստեղծվեն միջգերատեսչական հանձնաժողովներ, որոնք տեղում կլուծեն միմյանց միջև առաջացած հարցերը, ոչ թե ինչպես հիմա են անում. պատերազմների մասնակից զինծառայողին մեկ մարմնից ուղարկում են մեկ այլ մարմին` մինչև որ անձը հիասթափվի և հրաժարվի կրկին ծառայության անցնելու մտադրությունից:
2. Կայուն եկամուտ ունենալ փոքր ու միջին բիզնեսով (ՓՄՁ), ագրոբիզնեսով, ֆերմերային տնտեսությամբ զբաղվելով`
2.1 ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից 2023թ վերջին մշակվել է Կառավարության որոշման նախագիծ «Սկսնակ եվ փոքր ձեռներեցներին աջակցության միջոցառումները հաստատելու վերաբերյալ» (հղումը` https://www.e-draft.am/projects/7027), և այն հրապարակվել է 2024թ. մարտին: Այն վերաբերում էր ՀՀ-ում «ՓՄՁ սուբյեկտների համար ձեռնարկատիրական զարգացման դասընթացների մասնակցության վճարի փոխհատուցմանը, արտոնյալ պայմաններով վարկերի տրամադրմանն ու հովանոցային մեխանիզմով պետական երաշխիքների տրամադրմանը՝ այդ ձևով նպաստելով աճի ներուժ ունեցող ՓՄՁ սուբյեկտների ընդլայնմանը և մրցունակության բարձրացմանը, ներառելով նաև Արցախից բռնի տեղահանված անձանց»: Հանրային հեռուստատեսության և Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից այն լուսաբանվել է 2024թ. մայիս ամսին (հղումները` https://www.facebook.com/watch/?v=2188226671512454&rdid=fjFYTDIphmMogj0r
https://www.youtube.com/watch?v=bnxkQtDoX3k ): Բայց այս նախագիծը այդպես էլ մնաց որպես նախագիծ և Կառավարության որոշում չդարձավ` չնայած որ պետական բյուջեով գումարներ էին նախատեսված և լուսաբանվում էր ծրագրի շուտափույթ մեկնարկի մասին: Այս նախագիծը լրիվությամբ լուծում էր Արցախից բռնի տեղահանված այն անձանց խնդիրները, ովքեր որոշել են զբաղվել ՓՄՁ-ով ՀՀ-ում:
Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ խնդրի շրջանակում վերոնշյալ նախագծի ընդունման գործուն քայլեր իրականացնել:
2.2 Տարբեր ՀՀ առևտրային բանկեր 2024թ. ընթացքում ստացել են ֆինանսական միջոցներ եվրոպական, ամերիկյան և այլ կառույցներից` ՀՀ-ում ՓՄՁ-ներին և գրավի առարկա չունեցող թիրախային անձանց վարկավորելու համար (ըստ բաց աղբյուրներից ստացված ինֆորմացիայի` այդ ծրագրերում թիրախային անձինք են` կանայք, երիտասարդները, գյուղաբնակները, ներգաղթյալները): Բռնի տեղահանված արցախցիները, ովքեր որոշել են զբաղվել ՓՄՁ-ով, լիարժեք համարվում են տվյալ ծրագրերի շահառուներ: Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ ծրագրերի շրջանակում բանակցել ՀՀ առևտրային բանկերի հետ և ՀՀ պետական բյուջեից սուբսիդավորել առնվազն 14 տոկոսային կետով` շեշտը դնելով արտադրության ճյուղերին և համայնքներում հիմնվող բիզնեսների վրա:
2.3 Արցախում գյուղատնտեսությունը բավականին զարգացած էր: Որոշ ճյուղեր, նույնիսկ մի քանի անգամ, տեխնոլոգիապես զարգացած էին, քան ՀՀ-ում: Բնակչության ստվար զանգվածը զբաղվում էր գյուղատնտեսական գործունեությամբ: Հաշվի առնելով արցախցիների փորձը գյուղատնտեսության մեջ` անհրաժեշտություն է առաջանում նրանց ներուժի օգտագործումը ՀՀ-ում:
Բայց հարց է առաջանում` որտե՞ղ կարող են արցախցիները գյուղատնտեսությամբ զբաղվել, քանի որ ՀՀ վարելահողերի հողային ֆոնդը զբաղեցված է և սեփականաշնորհված: Ճիշտ է, կան մասնագետների պնդումներ, որ 200-220 հազ. հա վարելահող սեփականաշնորհված է, բայց գտնվում է անմշակ վիճակում: Բացի դրանից, սեփականատերերը մահացած են և նույնիսկ ժառանգություն չի ընդունվել: Այս վարելահողերի ֆոնդը մասնատված ու խնդրահարույց է և անհրաժեշտ են տարիներ, որպեսզի այդ հարցերը լուծվեն: Այստեղ հարց է առաջանում` որտեղի՞ց հող գտնել:
Այս խնդրի լուծման համար մեզ կարող է օգնել ՀՀ-ում վարելահողերի ֆոնդի ավելացումը` ի հաշիվ քարքարոտ արոտավայրերի և գյուղատնտեսական այլ նշանակության հողերի, որոնք հիմնականում հանդիսանում են պետական սեփականություն և կազմում եմ հազարավոր հեկտարներ: Նմանատիպ ծրագիր` հողերի մելորացման, եղել է Խորհրդային Հայաստանի ժամանակ և այժմ կա զարգացած երկրներում: Նույնիսկ այս ծրագրի համար կարելի է երկարաժամկետ ֆինանսական միջոցներ ներգրավել Միջազգային բանկից կամ այլ միջազգային ֆինանսական կառույցներից:
Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ խնդրի շրջանակում համայնքապատկան հողերում կատարել հողերի բարելավման միջոցառումներ և այն տրամադրել Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված անձանց, որի վրա պետության կողմից սահմանված նախապայմաններով արցախցիները կզբաղվեն ինտենսիվ գյուղատնտեսությամբ:
Բոլոր տնտեսական ծրագրերում, որոնք իրականացվում են ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից, առաջին քայլը վարկունակության որոշումն է, որն իրականացվում է ՀՀ առևտրային բանկերի կողմից: Արցախից բռնի տեղահանվածները վարկունակության խնդիր ունեն: Բացի դրանից, փախստականի կարգավիճակը հենց բացասաբար է անդրադառնում բիզնես վարկի տրամադրման հարցում: Նշանակում է, Արցախից բռնի տեղահանված անձանց համար այդ ծրագրերը անհասանելի են:
Հավելեմ, որ ես այս առաջարկությունները հանրային բարձրացնում եմ, որպեսզի Արցախից բռնի տեղահանված իմ հայրենակիցները, ինչու չէ նաև ՀՀ-ում ապրող հայրենակիցներս (իմ առաջարկները հնարավոր է օգտագործել ու տարածել նաև ՀՀ-ում բնակվող այլ սոցիալական խմբերի վրա), կարողանան օգտվել և այսքանից հետո արժանապատիվ ապրել գոնե միշտ իրենց հայրենիքը համարող ՀՀ-ում, այլ ոչ թե օտար ափերում: Խնդրում եմ, իմ առաջարկները չընկալել որպես անձնական խնդրանք և տարբեր ուղիներով չառաջարկել անհատական մոտեցումներ ու լուծումներ. ես ու իմ շրջապատը մեր ունեցած գիտելիքներով, փորձով ու մարդկային հատկանիշներով դժվարությամբ, բայց կարողանում ենք և կարողանալու ենք լուծել մեր անհատական խնդիրները:
Վերոնշյալ առաջարկներս հանրային ձևով ուզում եմ բարձրացնել` խնդրելով նաև ԶԼՄ-ին, հասարակական կազմակերպություններին, իրավապաշտպան մարմիններին, շահագրգիռ այլ կողմերին, որպեսզի հազարավոր փախստականներին վերաբերող վերոնշյալ խնդիրները, մեր առաջարկները լուսաբանեն և հարցը բարձրացնեն տարբեր մարմիններում: Ցանկանում եմ նշել, որ մասնագիտական խմբով պատրաստ ենք քննարկել վերոնշյալ կետերը, ավելի մանրամասն ներկայացնել առկա խնդիրները և դրանց լուծման ուղիները:
